ΡΕΝΟΣ ΗΡΑΚΛΗ ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΗΣ Κριτική τῆς Νεοελληνικῆς Γραμματείας Ι ΠΡΟΛΟΓΙΚΑ Ἢ λογοτεχνία εἶναι μεγάλη ὑπόθεση καὶ βαριά πλανῶνται ὅσοι θαρροῦν πὼς μποροῦν τάχα νὰ κάνουν ὁ,τιδήποτε οὐσιαστικό καὶ σωστό σ ̓ ἕναν τόπο καὶ σ ̓ ἕνα λαό ἀγνοῶντας ἐν γένει τὴν ποίησή του’ καὶ χρησιμοποιῶ τὴ λέξη ἐδῶ στὴν εὐρύτερη καὶ τὴν καταγωγική της ἀρχαϊκή σημασία, τὴν ὅλη δημιουργία ἐννοῶντας, κι ὄχι ἁπλῶς τὰ ποιήματα, πούν ̓ ἕνας κλάδος μόνο τῆς λογοτεχνικῆς ἔκφρασης. Θυμίζῶ μιὰ φράση ποὺ ἔγραψα κάποτε, σὲ κείμενο ποὺ μποροῦσε καὶ πολλά νὰ μοῦ κοστίσῃ ἐπὶ δικτατορίας: Ἡ ποίηση σᾶς ἀνατίναξε/ Καὶ τὴν εἶχα καὶ παλιότερα γραμμένη, σΤὰ Νέα Ἑλληνικά, γιὰ τὴν ὅλη Δ4εξιὰ τοῦ Αἵματος, ποὺ ἔγγιζε στὰ ὅρια τοῦ μή περαιτέρω της, ἀρχὴ τοῦ 67. Θυμίζω ἀκόμα --- σ ̓ ὅσους ἔχουν διαβάσει -- πὼς οἱ νεανικές μελέτες τοῦ Λένιν, ἀλλὰ σὲ σοβαρό βαθμό κι ὅλα τὰ ὠριμώτερα κείμενά του, βρίθουν ἀπὸ οὐσιαστικώτατες καὶ καίριες ἀναφορές σὲ κρίσιμα κείμενα καὶ ἔργα τῆς ρωσικῆς λογοτεχνίας, ἀπὸ τὰ ὁποῖα ἀντλεῖ ὄχι ἁπλῶς «ἐπιχειρήματα», παρ ̓ αὐτό τοῦτο δεδομένα καὶ ποιότητες ριζικές καὶ νοήματα θεμελιακά καὶ κρίσεις-κλειδιά γιὰ τὴ ρωσικὴ πραγματικότητα καὶ γενικές καὶ εἰδικές προύποθέσεις περαιτέρω πρόβασης βασικῶν κοινωνικοπολιτικῶν (ἀλλὰ καὶ συγκεκριμένων οἰκονομικῶν ἀκόμα) ἐξεργασιῶν. Κι ὄχι μόνον ὁ Λένιν' ἡ ἀνωτέρου ἐπιπέδου γαλλικὴ καὶ ἀγγλικὴ καὶ γερμανικὴ πολιτική, συνεχῶς ἀνάγονται (ὅσοι ἔχουν πράγματι μελετήσει εὐρωπαϊκὴ ἱστορία τὸ ξέρουν) στὴν σταθερά κατατεθειμένη, οὕτως εἰπεῖν, καὶ ὑποκείμενη ὅλων τῶν λόγων καὶ τῶν πράξεων κοινοῦ ἐνδιαφέροντος λογοτεχνία καὶ ποίηση τῶν λαῶν τους γενικώτερα ̓ τελευταῖα παραδείγματα, ποὺ βεβαίωσαν καὶ χωρίς εἰδική μελέτη οἱ ὡριμώτεροι: ὁ Τσώρτσιλ κι ὁ Ντὲ Γκώλ: ἐνῶ βέβαια καὶ ποιός τάχα θ ̓ ἀμφισβητοῦσε πὼς ὁ χιτλερισμὸς δέν εἶχε τὶς ρίζες του καὶ τὶς τρομερές πηγές του μέσα στὴν ὅλη γερμανική ἱστορία καὶ ποίηση καὶ παιδεία; (ἄλλο πόσο τὶς ἐστρέβλωσε καὶ τὶς παραλλοίωσε καὶ τὶς παραμόρφωσε τερατικά ἐντέλει τὶς πηγές αὖτές καὶ καταβολές ἡ εἰδικά σκοπιμοθηρική πρὸς ὡρισμένους στόχους προπαγάνδα του καὶ τὰ συναφῆ.) Ἢ ποίηση λοιπὸν --- στὴν εὐρύτατη πάντα σημασία --- εἶναι μεγάλη ὑπόθεση. Καὶ βεβαιότατα -- τὸ ξαναλέω --- ἡ ποίηση σᾶς ἀνατίναξε! Ὅποιους ποτέ ἀνατινάχτηκαν, ἡ ποίηση, ὄχι ὅ,τι φάνταξε ἄλλο, τοὺς ἀνατίναξε πράγματι καὶ οὐσιαστικώτατα! Ὃ Γιάννης ̓Αποστολάκης --- ὁ ἀξιολογώτερος ἀπομένων παλιός, στὶς συνειδήσεις ἐπαϊόντων, κριτικὸς τῆς λογοτεχνίας μας (παρ ̓ ὅποιες ἀδυναμίες ἤ μονοϊδεατικές του ἀκρότητες) --- ἔγραφε τὸ ̓23, ἀρχή-ἀρχή τῆς Ποίησης στὴ ζωή μας: «Περισσότερο ἀπὸ κάθε ἄλλη μελέτη πολιτική, οἰκονομική, μᾶς βοηθᾶ ἡ μελέτη τῶν λογοτεχνικῶν ἔργων νὰ νιώσουμε, ἄν ἕνας λαὃς πορεύεται τὸ σωστὸ || δρόμο, ἄν ζητᾶ καὶ ἄν προσπαθῇ νὰ ζήσῃ στὸν κόσμον ἀπάνω σύμφωνα μὲ τὸν προορισμὸ τοῦ ἀνθρώπου, ποὺ ὅλοι μας τὸ μισοκαταλαβαίνουμε πὼς εἶναι κάτι [] ψηλότερο καὶ σπουδαιότερο [] παρὰ νὰ μακραίνουμε μονάχα ὅπως-ὅπως μιὰν ἀνώφελη ὕπαρξη.» Κ ̓ ἐγώ, εἰδικώτερα γιὰ μᾶς, ἔχω ἀκράδαντα πιὰ καταλήξει πώς, ὅσο νὰ ψάξης καὶ νὰ ἐξετάσῃς καὶ νὰ ζυγιάσῃς, δέ θὰ βρῇς ἀλλοῦ τίποτα τὸ σοβαρό νά χουμε