ΡΕΝΟΣ ΗΡΑΚΛΗ ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΗΣ Κριτική τῆς Νεοελληνικῆς Γραμματείας Ι ΠΡΟΛΟΓΙΚΑ Ἢ λογοτεχνία εἶναι µεγάλη ὑπόθεση καὶ βαριά πλανῶνται ὅσοι θαρ- ροῦν πὼς μποροῦν τάχα νὰ κάνουν ὁ,τιδήποτε οὐσιαστικό καὶ σωστό σ᾽ ἕ- ναν τόπο καὶ σ᾽ ἕνα λαό ἀγνοῶντας ἐν γένει τὴν ποίησή του’ καὶ χρησιµο- ποιῶ τὴ λέξη ἐδῶ στὴν εὐρύτερη καὶ τὴν καταγωγική της ἀρχαϊκή σημασία, τὴν ὅλη δηµιουργία ἐννοῶντας, κι ὄχι ἁπλῶς τὰ ποιήματα, πούν᾽ ἕνας κλά- δος µόνο τῆς λογοτεχνικῆς ἔκφρασης. Θυμίζῶ μιὰ φράση ποὺ ἔγραψα κάποτε, σὲ κείµενο ποὺ μποροῦσε καὶ πολλά νὰ μοῦ κοστίσῃ ἐπὶ δικτατορίας: Ἡ ποίηση σᾶς ἀνατίναξε/ Καὶ τὴν εἶχα καὶ παλιότερα γραμμένη, σΤὰ Νέα Ἑλληνικά, γιὰ τὴν ὅλη Δ4εξιὰ τοῦ Αἵματος, ποὺ ἔγγιζε στὰ ὅρια τοῦ μή περαιτέρω της, ἀρχὴ τοῦ 67. Θυμίζω ἀκόμα --- σ᾽ ὅσους ἔχουν διαβάσει -- πὼς οἱ νεανικές μελέτες τοῦ Λένιν, ἀλλὰ σὲ σοβαρό βαθµό κι ὅλα τὰ ὠριμώτερα κείμενά του, βρί- θουν ἀπὸ οὐσιαστικώτατες καὶ καίριες ἀναφορές σὲ κρίσιµα κείµενα καὶ ἔργα τῆς ρωσικῆς λογοτεχνίας, ἀπὸ τὰ ὁποῖα ἀντλεῖ ὄχι ἁπλῶς «ἐπιχειρή- ματα», παρ᾽ αὐτό τοῦτο δεδοµένα καὶ ποιότητες ριζικές καὶ νοήματα θεµε- λιακά καὶ κρίσεις-κλειδιά γιὰ τὴ ρωσικὴ πραγματικότητα καὶ γενικές καὶ εἰδικές προύποθέσεις περαιτέρω πρόβασης βασικῶν κοινωνικοπολιτικῶν (ἀλλὰ καὶ συγκεκριμένων οἰκονομικῶν ἀκόμα) ἐξεργασιῶν. Κι ὄχι µόνον ὁ Λένιν' ἡ ἀνωτέρου ἐπιπέδου γαλλικὴ καὶ ἀγγλικὴ καὶ γερμανικὴ πολιτική, συνεχῶς ἀνάγονται (ὅσοι ἔχουν πράγματι µελε- τήσει εὐρωπαϊκὴ ἱστορία τὸ ξέρουν) στὴν σταθερά κατατεθειμένη, οὕτως εἰπεῖν, καὶ ὑποκείμενη ὅλων τῶν λόγων καὶ τῶν πράξεων κοινοῦ ἐν- διαφέροντος λογοτεχνία καὶ ποίηση τῶν λαῶν τους γενικώτερα᾽ τελευταῖα παραδείγματα, ποὺ βεβαίωσαν καὶ χωρίς εἰδική μελέτη οἱ ὡριμώτεροι: ὁ Τσώρτσιλ κι ὁ Ντὲ Γκώλ: ἐνῶ βέβαια καὶ ποιός τάχα θ᾽ ἀμφισβητοῦσε πὼς ὁ χιτλερισμὸς δέν εἶχε τὶς ρίζες του καὶ τὶς τρομερές πηγές του μέσα στὴν ὅ- λη γερμανική ἱστορία καὶ ποίηση καὶ παιδεία; (ἄλλο πόσο τὶς ἐστρέβλωσε καὶ τὶς παραλλοίωσε καὶ τὶς παραμόρφωσε τερατικά ἐντέλει τὶς πηγές αὖ- τές καὶ καταβολές ἡ εἰδικά σκοπιμοθηρική πρὸς ὡρισμένους στόχους προ- παγάνδα του καὶ τὰ συναφῆ.) Ἢ ποίηση λοιπὸν --- στὴν εὐρύτατη πάντα σημασία --- εἶναι μεγάλη ὑπόθεση. Καὶ βεβαιότατα -- τὸ ξαναλέω --- ἡ ποίηση σᾶς ἀνατίναξε! Ὅποιους ποτέ ἀνατινάχτηκαν, ἡ ποίηση, ὄχι ὅ,τι φάνταξε ἄλλο, τοὺς ἀνατίναξε πράγματι καὶ οὐσιαστικώτατα! Ὃ Γιάννης ᾿Αποστολάκης --- ὁ ἀξιολογώτερος ἀπομένων παλιός, στὶς συνειδήσεις ἐπαϊόντων, κριτικὸς τῆς λογοτεχνίας μας (παρ᾽ ὅποιες ἀδυνα- μίες ἤ μονοϊδεατικές του ἀκρότητες) --- ἔγραφε τὸ ᾽23, ἀρχή-ἀρχή τῆς Ποίη- σης στὴ ζωή µας: «Περισσότερο ἀπὸ κάθε ἄλλη μελέτη πολιτική, οἰκονομι- κή, μᾶς βοηθᾶ ἡ μελέτη τῶν λογοτεχνικῶν ἔργων νὰ νιώσουμε, ἄν ἕνας λα- ὃς πορεύεται τὸ σωστὸ || δρόμο, ἄν ζητᾶ καὶ ἄν προσπαθῇ νὰ ζήσῃ στὸν κό- σμον ἀπάνω σύμφωνα μὲ τὸν προορισμὸ τοῦ ἀνθρώπου, ποὺ ὅλοι μας τὸ μι- σοκαταλαβαίνουμε πὼς εἶναι κάτι [] ψηλότερο καὶ σπουδαιότερο [] παρὰ νὰ μακραίνουμε μονάχα ὅπως-ὅπως μιὰν ἀνώφελη ὕπαρξη.» Κ᾿ ἐγώ, εἰδικώτε- ρα γιὰ μᾶς, ἔχω ἀκράδαντα πιὰ καταλήξει πώς, ὅσο νὰ ψάξης καὶ νὰ ἐξε- τάσῃς καὶ νὰ ζυγιάσῃς, δέ θὰ βρῇς ἀλλοῦ τίποτα τὸ σοβαρό νά χουμε