ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ Γ. ΡΟΖΟΣ Τὸ σταθερὸ πρόσωπο τοῦ 'Ελληνισμοῦ ̓ἕνα προηγούμενο μελέτημά μας κάναμε λόγο γιὰ τὶς πολλὲς καὶ σημαντικὲς μεταμορφώσεις τοῦ ἑλληνισμοῦ μέσα στὴ διάρκεια τῶν τριῶν καὶ πλέον χιλιάδων χρόνων τῆς ἱστορίας του καί κάτω, πάντοτε, ἀπὸ τὴν εἰρηνικὴ ἤ βίαιη ἐπίδραση ἐξωτερικῶν παραγόντων (4αυλός, τεῦχος 16/83). Σήμερα θὰ προσπαθήσοὺμε ν ̓ ἀναζητήσουμε καὶ νὰ ἐπισημάνουμε τὰ στοιχεῖα ἐκεῖνα, ποὺ παρ ̓ ὅλες τὶς μεταβολές τοὺς μέσα στὸ χρόνο, παρέμειναν λίγο ἤ πολὺ ἀναλλοίωτα καὶ θὰ μποροῦσαν, ὅλα μαζί, ν ̓ ἀποτελέσουν τὸ αἰώνιο πρόσωπό του, τὸ καθοριστικὰ καὶ θεμελιακὰ περισσότερο ἀντιπροσωπευτικό. Χωρὶς ἀμφιβολία, αὐτὰ τὰ στοιχεῖα ὑπάρχουν. Λίγα ἤ πολλά, σημαντικὰ ἤ δευτερεύουσας σημασίας, μποροῦμε, μὲ κάποια προσοχή, νὰ τ ̓ ἀνιχνεύσουμε σ ̓ ὅλες τὶς περιόδους τῆς ἱστορίας του. "Οσο κι ἄν ὁ ἑλληνισμὸς ἀδιάκοπα ἄλλαζε καὶ προσαρμοζόταν στὶς κάθε φορὰ συνθῆκες, ὑπῆρξαν, καὶ συνεχίζουν νὰ ὑπάρχουν ἀκόμα, ὁρισμένες σταθερές προδιαγραφές, πέρα ἀπὸ τὶς ὁποῖες δὲν ξέφυγε ποτὲ ἤ, ὅταν συνέβη κάτι τέτοιο, αὐτὸ ἔγινε προσωρινὰ καὶ κάτω ἀπὸ τὴν πίεση ἀπρόβλεπτων ἐξωτερικῶν παραγόντων. Πρίν, ὡστόσο, ἀρχίσουμε τὴν προσπάθεια νὰ βροῦμε τὰ μεγαλύτερης διάρκειας χαρακτηριστικὰ γνωρίσματα τοῦ ἑλληνισμοῦ, θὰ πρέπει πρωτύτερα ν ̓ ἀναφερθοῦμε σὲ μερικὰ πράγματα βασικὰ γιὰ τὴν σύλληψη καὶ κατανόηση τοῦ προβλήματος τοῦ ἑλληνισμοῦ, ὅπως παρουσιάσθηκε, διαμορφώθηκε καὶ ἐξελίχθηκε μέσα στοὺς αἰῶνες. Πρῶτα εἴμαστε ὑποχρεωμένοι νὰ ἔπισημάνουμε καὶ νὰ θυμήσουμε τοῦτο τὸ θεμελιακό: Πάνω ἀπ ̓ ὅλα καὶ περισσότερο ἀπ ̓ ὅλα ὁ ἑλληνισμὸς ἧταν μιὰ πολιτιστικὴ δύναμη μὲ ἔντονες ἀφομοιωτικὲς ἱκανότητες. Δὲν ὑπῆρξε ποτὲ ἕνα κλειστὸ πολιτιστικό, θρησκευτικὸ ἤ ἰδεολογικὸ κύκλωμα, ὅπως ἦταν ὁ ἰουδαϊσμός. ̓Ανοιχτὸς πρὸς ὅλες τὶς κατευθύνσεις. Δεχτικός. Ἔτοιμος νὰ δώσει καὶ νὰ πάρει κάθε τι τὸ καινούργιο, τὸ ἀξιόλογο, ποὺ παρουσιαζόταν ἤ τοῦ προσφερόταν ἀπὸ τοὺς γειτονικοὺς πολιτισμούς. ̓Αλλὰ δὲν περιοριζόταν νὰ παίρνει μόνο κάθε τι τὸ καλό, τὸ νέο ποὺ παρουσιαζόταν. Δὲν περιοριζόταν σ ̓ ἕνα συνεχῆ ἐμπλουτισμό του. Κατόρθωνε καὶ κάτι περισσότερο: Πρὶν δεχτεῖ κάτι, τὸ προσάρμοζε πρῶτα στὶς δικές του δυνατότητες, τὸ ἀφομοίωνε καὶ τὸ χώνευε, δίνοντάς του ἕνα νέο σχῆμα καὶ μιὰ καθαρὰ ἑλληνικὴ μορφή. Ἔτσι, παρ ̓ ὅλες τὶς ἀναρίθμητες ἐπιδράσεις ποὺ δέχθηκε καὶ τὰ κάθε λογῆς ξένα στοιχεῖα, πού, κατὰ καιρούς, υἱοθέτησε, δὲν ἔχασε ποτὲ τὴν ἰδιοπροσωπία του. Ἣ ταυτότητά του παρέμεινε ἔκδηλα καὶ ἀναμφισβήτητα ἑλληνική. Μ ̓ αὐτὴν τὴν ἔννοια, τῆς ἀδιάκοπης ἐμπλούτισης, διεύρυνσης καὶ ἀναπροσαρμογῆς του, ὁ ἐλληνισμὸς στάθηκε ἡ μεγαλύτερη δύναμη ἀνάσχεσης στὶς βαρβαρικὲς πιέσεις, τὶς σκοταδιστικὲς διεισδύσεις καὶ τὶς ἀνατολικὲς δοξασίες καὶ νοοτροπίες, τὶς ὁλότελα ξένες στὴ φύση του καὶ τὸν προορισμό του. Προκαταβολικά, θὰ πρέπει νὰ θυμήσουμε, ἀκόμα, καὶ τοῦτο: Ὡς ἕνα χρονικὸ διάστημα, ποὺ φθάνει ὡς τὰ χρόνια τῆς κατάκτησης τῆς ̓Ασίας ἀπὸ τὸ Μεγάλο ̓Αλέἔανδρο, ὁ ἑλληνισμὸς ἦταν ἕνα περιορισμένο τοπικὸ γεγονός, ἦταν ἡ ἰδεολογική, πολιτιστικὴ καὶ θρησκευτικοκοινωνικἢὴ ἔκφραση τῶν ἑλλήνων, νοουμένων ἐδῶ μὲ τὴν ἐθνικὴ καὶ φυλετική τους ἔννοια. Μόνον Ἕλληνες τὸ γένος καὶ τὴν καταγωγή ἦταν οἱ φορεῖς του. ̓Απὸ τότε ὅμως καὶ μετὰ ἐκφραστὲς καὶ φορεῖς τοῦ ἑλληνικοῦ πνεύματος, τῶν ἑλληνικῶν ἠθῶν καὶ τῆς ἑλληνικῆς πολιτιστικῆς παράδοσης δὲν ἦσαν μόνον Ἕλληνες τὸ γένος. Ἦσαν καὶ πολλοὶ κάτοικοι ἄλλων περιοχῶν, ἔξω καὶ πέρα ἀπὸ τὸν κύριο ἑλλαδικὸ χῶρο. ̓Ασιᾶτες, Αἰγύπτιοι, Πέρσες, ̓Ιουδαῖοι, ̓Ινδοί.... Ὃλοι, γενικά, ὅσοι δέχθηκαν τὴν δυναμικὴ ἑλληνομακεδονικὴ ἐπίδραση, ποὺ ἐπακολούθησε τῆς βίαιης ἤ θεληματικῆς ἔνταξής