ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ Γ. ΡΟΖΟΣ Τὸ σταθερὸ πρόσωπο τοῦ 'Ελληνισμοῦ ᾿ἕνα προηγούμενο µελέτημά µας κά- ναµε λόγο γιὰ τὶς πολλὲς καὶ σηµαντι- κὲς μεταμορφώσεις τοῦ ἑλληνισμοῦ µέσα στὴ διάρκεια τῶν τριῶν καὶ πλέον χιλιά- δων χρόνων τῆς ἱστορίας του καί κάτω, πάντοτε, ἀπὸ τὴν εἰρηνικὴ ἤ βίαιη ἐπίδρα- ση ἐξωτερικῶν παραγόντων (4αυλός, τεῦ- χος 16/83). Σήµερα θὰ προσπαθήσοὺµε ν᾿ ἀναζητήσουμε καὶ νὰ ἐπισημάνουμε τὰ στοιχεῖα ἐκεῖνα, ποὺ παρ᾽ ὅλες τὶς µεταβο- λές τοὺς μέσα στὸ χρόνο, παρέμειναν λίγο ἤ πολὺ ἀναλλοίωτα καὶ θὰ μποροῦσαν, ὅ- λα μαζί, ν᾿ ἀποτελέσουν τὸ αἰώνιο πρόσω- πό του, τὸ καθοριστικὰ καὶ θεμελιακὰ πε- ρισσότερο ἀντιπροσωπευτικό. Χωρὶς ἀμφι- βολία, αὐτὰ τὰ στοιχεῖα ὑπάρχουν. Λίγα ἤ πολλά, σημαντικὰ ἤ δευτερεύουσας σημα- σίας, μποροῦμε, μὲ κάποια προσοχή, νὰ τ᾽ ἀνιχνεύσουμε σ᾽ ὅλες τὶς περιόδους τῆς ἱ- στορίας του. "Οσο κι ἄν ὁ ἑλληνισμὸς ἀ- διάκοπα ἄλλαζε καὶ προσαρμοζόταν στὶς κάθε φορὰ συνθῆκες, ὑπῆρξαν, καὶ συνεχί- ζουν νὰ ὑπάρχουν ἀκόμα, ὁρισμένες στα- θερές προδιαγραφές, πέρα ἀπὸ τὶς ὁποῖες δὲν ξέφυγε ποτὲ ἤ, ὅταν συνέβη κάτι τέ- τοιο, αὐτὸ ἔγινε προσωρινὰ καὶ κάτω ἀπὸ τὴν πίεση ἀπρόβλεπτων ἐξωτερικῶν παρα- γόντων. Πρίν, ὡστόσο, ἀρχίσουμε τὴν προσπά- θεια νὰ βροῦμε τὰ μεγαλύτερης διάρκειας χαρακτηριστικὰ γνωρίσματα τοῦ ἑλληνι- σμοῦ, θὰ πρέπει πρωτύτερα ν᾿ ἀναφερθοῦ- με σὲ μερικὰ πράγματα βασικὰ γιὰ τὴν σύλληψη καὶ κατανόηση τοῦ προβλήματος τοῦ ἑλληνισμοῦ, ὅπως παρουσιάσθηκε, διαμορφώθηκε καὶ ἐξελίχθηκε µέσα στοὺς αἰῶνες. Πρῶτα εἴμαστε ὑποχρεωμένοι νὰ ἔπιση- µάνουμε καὶ νὰ θυµήσουμε τοῦτο τὸ θεµε- λιακό: Πάνω ἀπ᾽ ὅλα καὶ περισσότερο ἀπ᾽ ὅλα ὁ ἑλληνισμὸς ἧταν μιὰ πολιτιστικὴ δύ- ναμη μὲ ἔντονες ἀφομοιωτικὲς ἱκανότητες. Δὲν ὑπῆρξε ποτὲ ἕνα κλειστὸ πολιτιστικό, θρησκευτικὸ ἤ ἰδεολογικὸ κύκλωμα, ὅπως ἦταν ὁ ἰουδαϊσμός. ᾽Ανοιχτὸς πρὸς ὅλες τὶς κατευθύνσεις. Δεχτικός. Ἔτοιμος νὰ δώσει καὶ νὰ πάρει κάθε τι τὸ καινούργιο, τὸ ἀξιόλογο, ποὺ παρουσιαζόταν ἤ τοῦ προσφερόταν ἀπὸ τοὺς γειτονικοὺς πολιτι- σμούς. ᾿Αλλὰ δὲν περιοριζόταν νὰ παίρνει µόνο κάθε τι τὸ καλό, τὸ νέο ποὺ παρου- σιαζόταν. Δὲν περιοριζόταν σ᾽ ἕνα συνεχῆ ἐμπλουτισμό του. Κατόρθωνε καὶ κάτι πε- ρισσότερο: Πρὶν δεχτεῖ κάτι, τὸ προσάρ- μοζε πρῶτα στὶς δικές του δυνατότητες, τὸ ἀφομοίωνε καὶ τὸ χώνευε, δίνοντάς του ἕνα νέο σχῆμα καὶ μιὰ καθαρὰ ἑλληνικὴ µορ- φή. Ἔτσι, παρ᾽ ὅλες τὶς ἀναρίθμητες ἐπιδρά- σεις ποὺ δέχθηκε καὶ τὰ κάθε λογῆς ξένα στοιχεῖα, πού, κατὰ καιρούς, υἱοθέτησε, δὲν ἔχασε ποτὲ τὴν ἰδιοπροσωπία του. Ἣ ταυτότητά του παρέμεινε ἔκδηλα καὶ ἀναμ- φισβήτητα ἑλληνική. Μ᾿ αὐτὴν τὴν ἔννοια, τῆς ἀδιάκοπης ἐμπλούτισης, διεύρυνσης καὶ ἀναπροσαρμογῆς του, ὁ ἐλληνισμὸς στάθηκε ἡ μεγαλύτερη δύναμη ἀνάσχεσης στὶς βαρβαρικὲς πιέσεις, τὶς σκοταδιστι- κὲς διεισδύσεις καὶ τὶς ἀνατολικὲς δοξα- σίες καὶ νοοτροπίες, τὶς ὁλότελα ξένες στὴ φύση του καὶ τὸν προορισμό του. Προκαταβολικά, θὰ πρέπει νὰ θυµήσου- με, ἀκόμα, καὶ τοῦτο: Ὡς ἕνα χρονικὸ διά- στηµα, ποὺ φθάνει ὡς τὰ χρόνια τῆς κατά- κτησης τῆς ᾿Ασίας ἀπὸ τὸ Μεγάλο ᾽Αλέ- ἔανδρο, ὁ ἑλληνισμὸς ἦταν ἕνα περιορι- σµένο τοπικὸ γεγονός, ἦταν ἡ ἰδεολογική, πολιτιστικὴ καὶ θρησκευτικοκοινωνικἢὴ ἔκ- φραση τῶν ἑλλήνων, νοουμένων ἐδῶ μὲ τὴν ἐθνικὴ καὶ φυλετική τους ἔννοια. Μόνον Ἕλληνες τὸ γένος καὶ τὴν καταγωγή ἦταν οἱ φορεῖς του. ᾽Απὸ τότε ὅμως καὶ μετὰ ἐκ- φραστὲς καὶ φορεῖς τοῦ ἑλληνικοῦ πνεύµα- τος, τῶν ἑλληνικῶν ἠθῶν καὶ τῆς ἑλληνι- κῆς πολιτιστικῆς παράδοσης δὲν ἦσαν µό- νον Ἕλληνες τὸ γένος. Ἦσαν καὶ πολλοὶ κάτοικοι ἄλλων περιοχῶν, ἔξω καὶ πέρα ἀ- πὸ τὸν κύριο ἑλλαδικὸ χῶρο. ᾿Ασιᾶτες, Αἰ- γύπτιοι, Πέρσες, ᾿Ιουδαῖοι, ᾿Ινδοί.... Ὃ- λοι, γενικά, ὅσοι δέχθηκαν τὴν δυναμικὴ ἑλληνομακεδονικὴ ἐπίδραση, ποὺ ἐπακο- λούθησε τῆς βίαιης ἤ θεληματικῆς ἔνταξής