Α. Η. ΑΚΒΜΟΤΚΟΝά: Ἑλληνικὴ φιλοσοφία καὶ χριστιανισμὸς Γιὰ νὰ ἀντιληφθοῦμε τὸ ἀνακάτεμα ἕλληνικῆς φιλοσοφίας καὶ χριστιανισμοῦ, εἷναι ἀναγκαῖο νὰ γνωρίζουμε ὡρισμένα πράγματα γιὰ τὴ λατρεία καὶ τὶς παραδοσιακὲς πίστεις τοῦ ἑλληνικοῦ κόσμου καὶ γιὰ τὴ στάση τῶν φιλοσόφων ἔναντι αὐτῶν” καὶ εἶναι ἀναγκαῖο νὰ ἐκτιμήσουμε πόσο πρωτοφανὲς καὶ πρὠτογενὲς φαινόμενο ὑὕπῆρξεν ἡ Χριστιανικὴ Ἐκκλησία, θεωρούμενη ἀπὸ τὴ σκοπιὰ τῆς παραδοσιακῆς ἑλληνικῆς θρησκευτικῆς ἀντιλήψεως καὶ εὖσέβειας. Εἶναι κοινοτοπία νὰ λέη κανείς, ὅτι ἡ ἀρχαία ἑλληνικὴ θρησκεία ἦταν μιὰ ὑπὀθεση λατρείας, ὄχι πίστεως. Αὐτὸ ποὺ πράγματι ἀποτελοῦσε τὸ περιεχόμενό της, ἦταν ἡ τέλεση τῶν ὀφειλομένων θυσιῶν καὶ ἄλλων ἱεροτελεστιῶν σύμφωνα μὲ τὶς πίστεις τῆς πανάρχαιας παραδόσεως: τοῦτο ἀληθεύει καὶ καθ ̓ ὅσον ἀφορᾶ τὴ λατρεία τῶν ὄψιμα εἰσαχθεισῶν ἀπὸ τὴν Αἴγυπτο ἤ τὴν ̓Ανατολὴ θεοτήτων καὶ καθ ̓ ὅσον ἀφορᾶ τὶς ἱεροτελεστίες ποὺ ἦταν ἀφιερωμένες στὸν κύκλο τῶν παλαιῶν ἑλληνικῶν θεῶν καὶ ἡρώων: οἱ ὄψιμα εἰσαχθέντες θεοὶ λατρεύονταν σύμφωνα μὲ τὶς παραδόσεις τῶν χωρῶν ἀπὸ τὶς ὁποῖες προῆλθαν ἀλλὰ καὶ σύμφωνα μὲ τὸν παραδοσιακὸ ἑλληνικὸ τρόπο. Οἱ μῦθοι ποὺ ἀναφέρονταν στοὺς θεούς, εἰδικὰ ἐκεῖνοι ποὺ σχετίζονταν μὲ συγκεκριμένες λατρευτικὲς πράξεις, δὲν ἦταν βέβαια χωρὶς σημασία γιὰ τὴν ἑλληνικὴ εὖσέβεια. Θέρμαιναν τὴ λαϊκὴ θρησκευτικὴ φαντασία καὶ εἶχαν εὐρείας ἀποδοχῆς δύναμη στὸ τέλος τῆς προχριστιανικῆς περιόδου, μεγαλύτερη ἀπ ̓ ὅσην ἡ δική μας οἱκειότητα μὲ τὰ συγγράμματα μιᾶς μικρῆς πεπαιδευμένης μειονότητας μᾶς ἐπιτρέπει νὰ νομίζουμξ. ̓Αλλ ̓ ἀκόμη καὶ τὰ πιὸ αὖθεντικὰ κείμενα περὶ μύθων, γραμμένα ἀπὸ ποιητὲς ποὺ ἐθεωροῦντο γενικὰ ἀξιοσέβαστοι καὶ ἐμπνευσμένοι, ὅπως ὁ “Ὅμηρος καὶ ὁ Ἡσίοδος, δὲν εἶχαν τὴν αὐθεντία τῆς ἁγίας γραφῆς, ἀκόμη καὶ κατὰ τὴν τελευταία περίοδο τῆς ἱστορίας τῆς ἑλληνικῆς θρησκείας. Ἕνας ἀπὸ τοὺς σημαντικώτερους λόγους ἦταν τὸ γεγονὸς ὅτι δὲν ὑπῆρξε ποτὲ ὀργάνωση ἐπαγγελματιῶν κληρικῶν, ποὺ νὰ παίζουν τὸ ρόλο τῶν αὐθεντικῶν ἐπιτηρητῶν καὶ ἑρμηνευτῶν τῶν ἱερῶν μύθων, καθὼς καὶ τῶν ἐπισήμων διδασκάλων τοῦ δόγματος καὶ τῆς ἠθικῆς. Ὁ ἵερεὺς στὸν ἀρχαῖο κόσμο ἦταν πρόσωπο ποὺ εἶχε κληρονομήσει ἤ εἶχε ἀποκτήσει μὲ τὴν ἄδεια τῆς πολιτείας (ἤ, ἑνίοτε, εἶχε ᾱγοράσει ἀπὸ τὴν πόλη του) τὸ δικαίωμα καὶ τὸ καθῆκον νὰ ἐκτελῆ ὠρισμένες εἶδικὲς θυσίες καὶ ἱερουργίες: κι ἐδῶ σταματοῦσαν τὰ δικαιώματά του καὶ τὰ καθήκοντά του. Ἣ δογματικὴ διδασκαλία καὶ ἡ ἠθικὴ διαπαιδαγώγηση ἦταν ἔξω ἀπὸ τὶς ἁρμοδιότητές του. ̓Ακόμη καὶ ὁ ἀσχολούμενος ἀποκλειστικὰ μὲ ἱερατικὰ καθήκοντα κλῆρος τῶν μεγάλων αἰγυπτιακῶν ἤ ᾱνατολικῶν λαῶν εἶχε ὡς ἔργο του τὴ λατρεία, ὄχι τὴν κατήχηση. Ὑπῆρχαν ἐκτὸς τῶν ἱερέων οἱ μάντεις, χρησμωδοὶ ἤ οἰωνοσκόποι, θρησκευτικοὶ ἐπαγγελματίες ποὺ εἶχαν τὸ δικαίωμα νὰ ᾱσκοῦν τὸ εἰδικὸ τεχνικὸ ἐπάγγελμα τῆς ἑρμηνείας τῶν σημείων καὶ οἰωνῶν, μὲ τὰ ὁποῖα οἱ θεοὶ ἔδειχναν τὴ θέλησή τους καὶ τὴ στάση τους σὲ εἰδικὲς περιπτώσεις. 'Ὑπῆρχαν ἐπίσης χρησμοὶ τῶν θεῶν, θεωρούμενοι προφανῶς ἀπὸ τὸ πλεῖστον τοῦ λαοῦ ὡς αὐθεντικὰά θεῖα μηνύματα, καὶ ἀξιωματοῦχοι τῶν ὁποίων καθῆκον ἦταν ἡ ἑρμηνεία τους --οἱ «προφῆται» καὶ «ἐξηγηταί». ̓Αλλά, μολονότι οἱ μάντεις προσεκαλοῦντο συμβουλευτικὰ νὰ «διαβάσουν» τὶς διοσημεῖες σ ̓ ὅλες τὶς σημαντικὲς περιστάσεις (λ.χ. πρὸ τῆς μάχης), οἱ τεχνικές τους συμβουλὲς ἦταν δυνατὸ νὰ γίνουν ἀποδεκτὲς ἤ νὰ ἀγνοηθοῦν ἀπὸ τὸν ὑπεύθυνο στρατηγὸ ἤ πολιτικὸ ἡγέτη: καὶ οὔτε αὐτοὶ οὔτε οἱ ἐξηγητὲς τῶν χρησμῶν εἶχαν οἰαδήποτε πραγματικὴ δογματικὴ ἤ ἠθικὴ δικαιοδοσία. ΚΟ Α.Η. ΑΓπΠΙςΙΓΟΠΡ, ἕνας ἀπὸ τοὺς διακεκριμένους σύγχρονους ἱστορικούς, εἶναι καθηγητὴς τοῦ Ὠα[πουςίε [)ηνειςί(γ.