Α. Η. ΑΚΒΜΟΤΚΟΝά: Ἑλληνικὴ φιλοσοφία καὶ χριστιανισμὸς Γιὰ νὰ ἀντιληφθοῦμε τὸ ἀνακάτεμα ἕλ- ληνικῆς φιλοσοφίας καὶ χριστιανισμοῦ, εἷ- ναι ἀναγκαῖο νὰ γνωρίζουμε ὡρισμένα πράγματα γιὰ τὴ λατρεία καὶ τὶς παραδο- σιακὲς πίστεις τοῦ ἑλληνικοῦ κόσμου καὶ γιὰ τὴ στάση τῶν φιλοσόφων ἔναντι αὐτῶν” καὶ εἶναι ἀναγκαῖο νὰ ἐκτιμήσουμε πόσο πρωτοφανὲς καὶ πρὠτογενὲς φαινόμενο ὑὕ- πῆρξεν ἡ Χριστιανικὴ Ἐκκλησία, θεωρού- µενη ἀπὸ τὴ σκοπιὰ τῆς παραδοσιακῆς ἑλ- ληνικῆς θρησκευτικῆς ἀντιλήψεως καὶ εὖ- σέβειας. Εἶναι κοινοτοπία νὰ λέη κανείς, ὅ- τι ἡ ἀρχαία ἑλληνικὴ θρησκεία ἦταν μιὰ ὑ- πὀθεση λατρείας, ὄχι πίστεως. Αὐτὸ ποὺ πράγματι ἀποτελοῦσε τὸ περιεχόμενό της, ἦταν ἡ τέλεση τῶν ὀφειλομένων θυσιῶν καὶ ἄλλων ἱεροτελεστιῶν σύμφωνα μὲ τὶς πί- στεις τῆς πανάρχαιας παραδόσεως: τοῦτο ἀληθεύει καὶ καθ᾽ ὅσον ἀφορᾶ τὴ λατρεία τῶν ὄψιμα εἰσαχθεισῶν ἀπὸ τὴν Αἴγυπτο ἤ τὴν ᾽Ανατολὴ θεοτήτων καὶ καθ᾽ ὅσον ἀφο- ρᾶ τὶς ἱεροτελεστίες ποὺ ἦταν ἀφιερωμένες στὸν κύκλο τῶν παλαιῶν ἑλληνικῶν θεῶν καὶ ἡρώων: οἱ ὄψιμα εἰσαχθέντες θεοὶ λα- τρεύονταν σύμφωνα μὲ τὶς παραδόσεις τῶν χωρῶν ἀπὸ τὶς ὁποῖες προῆλθαν ἀλλὰ καὶ σύμφωνα μὲ τὸν παραδοσιακὸ ἑλληνικὸ τρόπο. Οἱ μῦθοι ποὺ ἀναφέρονταν στοὺς θεούς, εἰδικὰ ἐκεῖνοι ποὺ σχετίζονταν μὲ συγκε- κριµένες λατρευτικὲς πράξεις, δὲν ἦταν βέβαια χωρὶς σημασία γιὰ τὴν ἑλληνικὴ εὖ- σέβεια. Θέρμαιναν τὴ λαϊκὴ θρησκευτικὴ φαντασία καὶ εἶχαν εὐρείας ἀποδοχῆς δύ- ναµη στὸ τέλος τῆς προχριστιανικῆς πε- ριόδου, µεγαλύτερη ἀπ᾽ ὅσην ἡ δική µας οἱ- κειότητα μὲ τὰ συγγράμματα μιᾶς μικρῆς πεπαιδευμένης μειονότητας μᾶς ἐπιτρέπει νὰ νομίζουμξ. ᾿Αλλ᾽ ἀκόμη καὶ τὰ πιὸ αὖ- θεντικὰ κείμενα περὶ μύθων, γραμμένα ἀπὸ ποιητὲς ποὺ ἐθεωροῦντο γενικὰ ἀξιοσέβα- στοι καὶ ἐμπνευσμένοι, ὅπως ὁ “Ὅμηρος ΚΟ Α.Η. ΑΓπΠΙςΙΓΟΠΡ, ἕνας ἀπὸ τοὺς διακεκριμέ- νους σύγχρονους ἱστορικούς, εἶναι καθηγητὴς τοῦ Ὠα[πουςίε [)ηνειςί(γ. καὶ ὁ Ἡσίοδος, δὲν εἶχαν τὴν αὐθεντία τῆς ἁγίας γραφῆς, ἀκόμη καὶ κατὰ τὴν τελευ- ταία περίοδο τῆς ἱστορίας τῆς ἑλληνικῆς θρησκείας. Ἕνας ἀπὸ τοὺς σηµαντικώτε- ρους λόγους ἦταν τὸ γεγονὸς ὅτι δὲν ὑπῆρ- ξε ποτὲ ὀργάνωση ἐπαγγελματιῶν κληρι- κῶν, ποὺ νὰ παίζουν τὸ ρόλο τῶν αὐθεντι- κῶν ἐπιτηρητῶν καὶ ἑρμηνευτῶν τῶν ἱερῶν μύθων, καθὼς καὶ τῶν ἐπισήμων διδασκά- λων τοῦ δόγματος καὶ τῆς ἠθικῆς. Ὁ ἵε- ρεὺς στὸν ἀρχαῖο κόσµο ἦταν πρόσωπο ποὺ εἶχε κληρονομήσει ἤ εἶχε ἀποκτήσει μὲ τὴν ἄδεια τῆς πολιτείας (ἤ, ἑνίοτε, εἶχε ᾱ- γοράσει ἀπὸ τὴν πόλη του) τὸ δικαίωµα καὶ τὸ καθῆκον νὰ ἐκτελῆ ὠρισμένες εἶδι- κὲς θυσίες καὶ ἱερουργίες: κι ἐδῶ σταµα- τοῦσαν τὰ δικαιώματά του καὶ τὰ καθή- κοντά του. Ἣ δογματικὴ διδασκαλία καὶ ἡ ἠθικὴ διαπαιδαγώγηση ἦταν ἔξω ἀπὸ τὶς ἁρμοδιότητές του. ᾿Ακόμη καὶ ὁ ἀσχολού- µενος ἀποκλειστικὰ μὲ ἱερατικὰ καθήκον- τα κλῆρος τῶν μεγάλων αἰγυπτιακῶν ἤ ᾱ- νατολικῶν λαῶν εἶχε ὡς ἔργο του τὴ λα- τρεία, ὄχι τὴν κατήχηση. Ὑπῆρχαν ἐκτὸς τῶν ἱερέων οἱ μάντεις, χρησμωδοὶ ἤ οἰωνοσκόποι, θρησκευτικοὶ ἐπαγγελματίες ποὺ εἶχαν τὸ δικαίωμα νὰ ᾱ- σκοῦν τὸ εἰδικὸ τεχνικὸ ἐπάγγελμα τῆς ἑρ- µηνείας τῶν σημείων καὶ οἰωνῶν, μὲ τὰ ὁ- ποῖα οἱ θεοὶ ἔδειχναν τὴ θέλησή τους καὶ τὴ στάση τους σὲ εἰδικὲς περιπτώσεις. 'Ὑπῆρ- χαν ἐπίσης χρησμοὶ τῶν θεῶν, θεωρούµενοι προφανῶς ἀπὸ τὸ πλεῖστον τοῦ λαοῦ ὡς αὐθεντικὰά θεῖα μηνύματα, καὶ ἀξιωματοῦ- χοι τῶν ὁποίων καθῆκον ἦταν ἡ ἑρμηνεία τους --οἱ «προφῆται» καὶ «ἐξηγηταί». ᾽Αλ- λά, μολονότι οἱ μάντεις προσεκαλοῦντο συμβουλευτικὰ νὰ «διαβάσουν» τὶς διοση- μεῖες σ᾽ ὅλες τὶς σημαντικὲς περιστάσεις (λ.χ. πρὸ τῆς μάχης), οἱ τεχνικές τους συµ- βουλὲς ἦταν δυνατὸ νὰ γίνουν ἀποδεκτὲς ἤ νὰ ἀγνοηθοῦν ἀπὸ τὸν ὑπεύθυνο στρατηγὸ ἤ πολιτικὸ ἡγέτη: καὶ οὔτε αὐτοὶ οὔτε οἱ ἐ- ξηγητὲς τῶν χρησμῶν εἶχαν οἰαδήποτε πραγματικὴ δογματικὴ ἤ ἠθικὴ δικαιοδο- σία.