ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΑ “Ἑπτὰ ἐπὶ Θήόας Φύγανε. Φύγανε. Στὸν ἀγύριστο οἱ ᾿Αργεῖοι. "Αφάντοι οἱ Φαντασμένοι. «Μαῦρο σύννεφο τοὺς πῆρε». Μαῦρος κορνιαχτὸς τοὺς σήκωσε. ᾿Εκεῖνοι ποὺ ἔσδησαν, τὰ μάτια ποὺ δασίλεψαν, δὲ θ᾽ ἀντικρύσουν τὸν ἥλιο δοξαστικὸ πάνω ἀπὸ τὴν Καδμεία. Στάλα-στάλα στραγγίδει τὸ αἰμα στὸ σῶμα τῆς Γῆς, καταλαγιάξουν καὶ οἱ φωτιὲς στὰ πολεμόσειστα τείχη, μὰ ὁ θρῆνος τῶν παρθένων τῆς Θήδας δὲ λέει νὰ πάρει τέλος. Θὰ τραδή ξει μακρυά, θ᾽ ἀνηφορίσει τὶς χιλιετίες. Ποιός εἶναι ὁ ὁ τρελλός, ποὺ μιλάει γιὰ σκοτά- δια μέσα στὴ λάμψη τοῦ Χρυσοῦ Αἰῶνα; Εἶναι ὁ ὁ ποιητὴς ποὺ ξέρει, εἰναι ὃ ποιητὴς ποὺ δλέ- πει, ποὺ θρηνεῖ πάνω στὰ νεκρὰ χαμομήλια, στὴν ἀφορμισμένη πληγὴ τοῦ κόσμου. «᾿Ιὼ πόνος. Ἰὼ κακά. Δώμασι καὶ χθονί. Ἰὼ δαιμονῶτες ἄ ἄτῃ». Καμμια προοπτική, κανένα φῶς μέσα στὴν ἄγρια νύχτα τῆς ἀνθρωπότητας, ἀνταύγεια στὸν ὁρίξοντα ποὺ νὰ προμηνάει τὸ ξημέρωμα. Τὸ ὁρᾶμα τοῦ Α ἰσχύλου ἀναλίσκεται µέσα στὸ ζόφο κι ὅταν πέφτει ᾗ αὐλαία, ὁ ζόφος παραμένει. Καὶ εἶναι τὸ τελευταῖο τῆς τριλογίας «Λάιος» - «Οἰδίπους» - « Ἑπτὰ ἐπὶ Θήόας». Τὰ δύο πρῶτα χάθηκαν. ᾽Απελπιστικὰ ἐπίκαιρο διδάχτηκε τὸ 468-7 π.Χ. καὶ ξεσήκωσε τοὺς θηναίους, γιατὶ δ΄ Ετε- οκλῆς ξωντάνεψε μνῆμες τῶν ἡρωικῶν χρόνων κι ἀκόμα τοὺς πρόσφατους Μαραθωνομάχους καὶ Σαλαμινομάχους. ᾿Ηδύπνοο περαστικὸ μελτεμάκι, λυτρωτικὰ πατριωτικὰ ρίγη ἐφησυχα- στικά, εὔκολοι ἐνθουσιασμοὶ χωρὶς ἀντίκρυσμα. Ἢ εὐκολία δὲν ἔλυσε ποτὲ κανένα πρόδλημα, τὸ ἐπολλαπλασίασε, τὸ διαιώνισε. Βιαστικοί, μεσογειακοὶ οἱ Αθηναῖοι δὲν κατάλαδαν, γιατι δὲ μπόρεσαν ἢ δὲν θέλησαν νὰ καταλάδουν. Δὲν ἄκουσαν τὸ συναγερμό, δὲν ἔλαδαν τὸ μήνυμα ποὺ τοὺς ἔστελνε ὁ ποιητὴς ἀνάρπαστος ἀπὸ τρόμο. Διαφορετικὰ θὰ εἰχαν προλάδει πολλὰ κι αὐτὸν ἀκόμα τὸν Πελοποννη σιακὸ πόλεμο. Στὸ ὁράμα «Επτὰ ἐπὶ Θήδας» ὁ ὁ ᾿Ετεοκλῆς εἶναι πράγματι ἤρωικος, γιατὶ δαδίζει ἄ ἄκαμπτος καὶ μεγαλοπρεπὴς πρὸς τὸ οἰκτρὸ τέλος του, ποὺ τὸ γνωρίξει. Περιφρονεῖ καὶ σαρκάζει τὶς πε- ρίτροµες γυναῖκες, ποὺ «ἔδεισαν τὸν ἁρματόκτυπον ὄτοδον ὅτοδον», τὸ δόγκο τὸ δόγκο, χαὶ 6ά- ει πάν’ ἀπ ᾿ὅλα τὴ σωτηρία τῆς Θήόας, τῆς πατρίδας του. Εἶναι ὁ ὑπεύθυνος. καὶ ἀποφασιομένος ἡγέτης, ὁ στέρεος καὶ ἀπρόσιτος πολεμιστής, ἕνας ἀσύγκριτος Αχιλλέας πάνω στὰ τείχη. Αὐτὸ δείχνει ἡ μάσκα. Πίσω ὅμως ἀπὸ τὴ μάσκα, μέσα στὰ σκοτάδια καὶ τὰ μισοσκόταδα δυνάμεις τρομερὲς ἀνομοχλεύονται καὶ συγκερνῶνται. Εἶναι ἡ θέλησι τοῦ θεοῦ γιὰ τὸν ἀφανισμὸ τοῦ οἴκου τῶν Λαδδακιδῶν καὶ τὴν καταστροφὴ τῆς Θήδας -- συνέπεια τῆς παρακοῆς τοῦ Λάιου - εἶναι ἡ κατάρα τοῦ Οἰδίποδα γιὰ τὰ παιδιά του, καὶ εἶναι τὸ σκοτεινό, τὸ ἀνεξιχνίαστο ὁρμέμφυτο, τὸ φονικὸ ἀδερφικὸ μῖσος, γέννημα καὶ θρέμμα τοῦ πόθου τῆς ἐξουσίας. Γιατὶ καὶ ὁ Πολυνείκης εἶχε τὸ δίκιο του, ἄσχετα ἂν τὸ ξεπέρασε ξεσηκώνοντας τοὺς ᾿Α ργείους ἐνάντια στὴ Θήδα. "Εμὄλημα κι ὁδηγός του πάνω στὴν ἀσπίδα ἡ Δίκη.᾽Α νεξέλεγκτη ή εἱμαρμένη θὰ σπρώξει τ ᾿ ἀδέλφια στὸ χαμό, στὴν ἀνόσια καὶ ανίερη ἀδελφοκτονία. Ὃ χορὸς τῶν παρθένων μὲ τὸ ἀλάθητο ἔνστικτο τῆς «πιὸ καλῆς καὶ πιὸ γλυκειᾶς ὥρας» τοῦ θηλυκοῦ --- Αἰσχύλος εἶναι αὐτὸς --- ἔχει συλλάδει τὸ ἀδιέξοδο, ὄλέπει τὴ συφορὰ ποὺ ἔρχεται καὶ προσπαθεῖ νὰ συγκρα- τήσει τὸν ᾿Ετεοκλῆ. «Δ αγκωτὴ σὲ σπρώχνει ἐπιθυμία, ὠμοδόρα. --- Καρδιοξέχειλη σὲ τραδάει λύσσα θεόσταλτη πολέμου: πνίξ᾽ ἀπ’ τὴ ρίζα τὸ κακό, καλέμου». Νίκησε τὸν ἑαυτόν σου, όγά- λε τὸν πόθο τοῦ κακοῦ ἀπὸ μέσα σου, προτοῦ σὲ κατακυριεύσει. Ποὺ σημαίνει, πὼς μποροῦσε νὰ τὸ κάνει. Στὰ χορικὰ διατυπώνεται ἡ τυραννικὴ γνῶσι, εἶναι ἡ ἴδια ἡ ἐναγώνια φωνὴ τοῦ ποιητῆ, ποὺ πιστεύει πὼς κάπου σταματάει ἡ μοῖρα καὶ ἀρχίζει ἡ εὐθύνη τοῦ ἀνθρώπου. Στὸ κρισιμώτατο καὶ ἄγρια ἀπαιτητικὸ ἐκεῖνο σημεῖο, τὸ θολὸ καὶ ἀκαθόριστο, τὸ ζητούμενο, ποὺ μιὰ πάναγνη καὶ κορυφαία γενναιότητα μπορεῖ νὰ σπάσει τὰ δεσμά του. Ἢ ὀδύνη καὶ ἡ ἀπελ- πισία, ὁ φόδος καὶ ὁ τρόμος πολέμου τοῦ χοροῦ, τοῦ ὅποιου πολέμου, ὑπῆρξε ὁ γενεσιουργὸς κραδασμὸς τοῦ μουσικοῦ δράματος, τοῦ λυρικώτατου ποιητικοῦ λόγου, ποὺ ἔπεσε στὸ κενὸ σὰν τὰ μαντεύματα τῆς Κασσάνδρας. Καὶ ἡ τραγωδία τοῦ πλανήτη Γῆ συνεχίζεται. ᾿Ατελείωτο δεί- χνει τὸ ὁρᾶμα « ᾿Επτὰ ἐπὶ Θήδας», χωρὶς λύσι. “Ἕνας μορφασμὸς πόνου καὶ ἀγωνίας στὸ Θέα- τρο τοῦ Διονύσου, ἕνα φριχτὸ παρατεταμένο «ααααα!..» ἐκείνου ποὺ πέφτει στὸ γκρεμό. «Τά- λαν γένος. Τάλανα παθόν». Βαρειόμοιρη γενιά. Βαριά σου τὰ δεινά. Ατελείωτα. Κομμένοι λυγ- μικοὶ ἀνασασμοὶ στὸ θλιδερὸ ξόδι τῆς ᾿Ἱστορίας. Αὐτὰ τὰ χορικὰ, τοῦ Α ἰσχύλου. ᾿Ηφαιστειακὴ ἔκρηξι μιᾶς μεγάλης ψυχῆς ἐκσφενδονίξουν τὸ πνευματικὸ πῦρ, τὶς θρησκευτικὲς καὶ φιλοσοφικὲς ἰδέες του «εἰς ὦτα μὴ ἀκουόντων». Εἶναι τὸ μοιρολόι κι ὁ κοπετὸς τῆς Γῆς γιὰ τὰ δασανισμένα, τ’ ἀνέμυαλα, τὰ κακορίζικα παιδιά της. Τὸ