ΔΙΑΜΑΝΤΗΣ ΚΟΥΤΟΥΛΑΣ Ἑλληνικὴ Δημοκρατία Σ᾽ ὅλη τὴν διάρχεια τῆς πολυχιλιετοῦς ἱστορίας του ὁ ἄνθρωπος μία καὶ μόνη φορά, μὶα μονάχριδη «στιγμὴ» δικαίωσε τὴν παρουσία του πάνω στὸν πλανήτη. ἾΗταν ἐκεῖνοι οἱ αἰῶνες ποὺ καταξιώθηκε τὸ ἀνθρώπινο πρόσωπο’ ποὺ γεννήθηκε καὶ ἀπόκτησε ἔννοιο- λογικὸ περιεχόµενο καὶ πρακτικὴ ἀξία ἡ ἐλευθερία: ἦταν οἱ αἰῶνες ποὺ ὁ ἄνθρωπος ὁλο- κληρώθηκε ὡς αὐτοσχοπός, ὡς αὐτοχαθοριζόμενη ἀνεπανάληπτη αὐταξία µέσα στὰ πλαί- σια τῆς ἀρχαιοελληνικῆς πόλεως, δηλ. ὡς ἄμεσα ἀποφασίζων πολίτης. ᾿Αναφερόμαστε στὸ ὕψη λότερο ἐπίτευγ ματοῦ ἀνθρώπινου πολιτισμοῦ, τὴν ᾿Αθηναϊκὴ Δη μοκρατία. Ἐκεῖ καὶ τότε γεννήθηχε ὁ ὁ ἄνθρωπος ὡς πρόσωπο’ ἐκεῖ καὶ τότε γεννήθηκε ἡ ἣ ἐλευθερία: ἐκεῖ καὶ τότε ἔλαθε σάρκα καὶ ὀστᾶ τὸ µεγαλύτερο ὅραμα γιὰ τὸ ποιά εἶναι ἡ οὐσία τοῦ ἀνθρώ- που. Ὑπὸ τὴν σκιὰν τῆς) Ακροπόλεως διεπιστώθη καὶ ἐπραγματοποιήθη ἡ ἀλήθεια τῆς ἀνθρώπινης ὕπαρξης: ὁ ἄνθρωπος ἢ εἶναι αὐτοκαθοριζόμενη δηµιουργία ἢ δὲν εἶναι ἄνθρωπος, Ἡ οὐσία τοῦ ἀνθρώπου ἔγκειται στὴν πραγ μάτωσή του ὡς προσώπου᾽ ἡ ἐλευ- θερία εἶναι ὁ μοναδικὸς φυσικὸς χῶρος τοῦ προσώπου" καὶ τὸ πλαίσιο τῆς πόλεως εἶναι τὸ μοναδιχὸ θερμοχήπιο τῆς ἐλευθερίας. Αὐτὴ εἶναι ἡ μεγαλύτερη ἀνακάλνψη, ποὺ εἶναι ταυτόχρονα ἐφεύρεση, δοκίμιο καὶ προσφορὰ τοῦ ἀρχαίου ἑλληνικοῦ πολιτισμοῦ: ὁ ἄνθρω- πος ὁλοχληρώνεται ὡς ἄνθρωπος μόνον στὰ πλαίσια τῆς πόλεως, ἓν ἐλευθερίᾳ, ὡς πρό- σωπο, δηλ. ὡς πολίτης. Αν μετὰ ἀπὸ μιὰ μεγάλη Φυσική καταστροφὴ ἐπιζήσουν μόνον δύο ἄνθρωποι, δύο ἐναλλαχτικοὺς τρόπους συμόίωσης ἔ ἔχουν: ἢ τὴν ἐξουσιαστιχὴ θαρ- θαρότητα ἡ τὴν ἁρμονική, ἑλληνική, προσωπική, δημοκρατική κοινωνία. Ὁ ἄνθρωπος, ὅπως προαναφέραμε, ἢ δὲν ὑπάρχει ὡς αὐτοκαθοριζόμενο πρόσωπο ἢ δὲν εἶναι ἄνθρω- πος. "Ανθρωπος σηµαίνει ἐλευθερία. Αὐτὴ εἶναι ἡ πεμπτουσία τῆς ᾿Αθηναϊκῆς Δημο- -κρατίας. Τὸ ἑλληνίζειν εἶναι πρῶτα ἀπ᾽ ὅλα καὶ πάνω ἀπ’ ὅλα τρόπος ζωῆς. Στὸν ἀντίποδα τῆς ἑλληνικῆς προσωπικῆς σχέσης ὑπάρχει ὁ ἐξουσιασμός. Τί εἶναι ὅμως ὁ ἐξουσιασμὸς καὶ ποιά τὰ χαρακτηριστικά του; Κατ’ ἀρχὴν ὁ ἐξουσιασμὸς ἀφορᾷ στὴν (φυσικὴ ἄλλωστε) ἐπιθετικότητα κάθε ἀνθρώπου καὶ ἀναφέρεται σὲ ἐπίπεδο σχέσεων. Τὰ χαρακτη ριστικά του εἶναι ἡ ἰσοθιότητα καὶ μονιμότητα τῆς «ἡγεσίας», ὁ ὁλοχληρο- τικός της χαρακτήρας, ἥ καταπίεση, τὸ παρὰ- φύσιν, ἡ δία. Οἱ σχέσεις δύο ἀνθρώπων εἶναι ἐξουσιαστικές, ὅταν δὲν εἶναι προσωπικές: ὅταν ὁ ἕνας, ἄσχετα ἂν ἀξίζει 1 ἢ ὄχι, ἡγεῖται διὰ τῆς δίας παντοῦ καὶ πάντα. Ὅμως δὲν εἶναι δυνατὸ οὔτε φυσικό, ἕνας ἄνθρω- πος νὰ εἶναι τέλειος, δηλ. νὰ συγκεντρώνει ὅλα τὰ χαρίσματα. Ἔτσι, ἐνῶ ἐνδείκνυται νὰ «ἡγεῖται» σὲ ἕναν τομέα, δὲν προσήκει (διότι δὲν δύναται): νὰ «ἡγεῖται» σὲ ἄλλον. Ἤδη δηλ. ἐντοπίσαμε ὁρισμένα χαρακτηριστικὰ ποὺ πρέπει νὰ ἔχει ὁ μὴ ἐξουσιαστικός, δηλ. ὁ ἑλληνικὸς τρόπος χοινωνικῆς συμόίωσης. Τὸ πρῶτο τέτοιο χαρακτηριστικὀ εἶναι λοιπὸν ἡ ἐναλλακτικότητα στὴν ἡγεσία. Στὸν κάθε τοµέα δέον νὰ ἄρχει ὁ ἄριστος, ποὺ φυσικὰ δὲν θὰ εἶναι παντοῦ ὁ ἴδιος (χωρὶς ν᾿ ἀποχλείεται νὰ ἡγεῖται στοὺς περισσότερους τομεῖς τῆς ζωῆς τὸ ἴδιο πρόσωπο). Ἐδῶ δέδαια ὀρθώνεται ἕνα κρίσιμο ἐρώτημα; Ποιός θὰ ἀποφασίσει καὶ μὲ ποιά κριτήρια γιὰ τὸ ποιός εἶναι ἄξιος νὰ ἡγεῖται; ᾿Εδῷῶ οἱ ἀπαντήσεις τῶν ἀρχαίων φιλοσόφων τυπικὰ ποικίλλουν' ὅμως οὐσιαστικὰ ὅλοι συμφωνοῦν ὅτι τελικὰ ἡ πόλις εἶναι αὐτὴ ποὺ ἔχει τὸν τελευταῖο λόγο. (Ἡ διαφωνία τῶν ἀρχαίων σοφῶν ἔγκειται στὸ ποιοί πρέπει νὰ ἀπαρτί- ζουν τὴν πόλη: τελικὰ κάθε ἐπιλογὴ εἶναι δημι-ουργία, δηλ. ἔργον ποὺ παρουσιάζεται γιὰ Ἀρίση στὸν δῆμον). "Ἤδη γίνεται ἀντιληπτὸ σὲ ποιά ἐρωτήματα ἔδωσε ἀπάντηση ἡ ᾿Αθη- ναϊκὴ Δημοκρατία.