ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΥΡΙΑΚΑΚΟΣ. Πίστη καὶ ἀμφιβολία Ὃ ἰσπανὸς σοφὸς Μιγκουὲλ. ντὲ Οὐναμοῦντο στὸ βιβλίο του «Ἡ ̓Αγωνία τοῦ Χριστιανισμοῦ» παραθέτει τὴν ἑξῆς παρατήρηση τοῦ Πάτερ- Ὑάκινθου: «Ὅ στοχαστὴς βεβαιώνει ἤ ἀρνιέται. Ἡ διανοητικὴ δύναμη τοῦ Ρενάν δὲν ξεπέρασε τὴν ἀμφιβολία. Τοῦ ἔλειψε ἡ ἀνδρικότητα.» 'Ο Πάτερ- Ὑάκινθος ὑπῆρξε ἱερωμένος. Παντρεύτηκε καὶ ἀπέκτησε παιδιά, ἀντίθετα πρὸς τοὺς κανόνες τῶν καθολικῶν. ̓Ακριβῶς γιαυτὸ ὅμως, ἡ αὐστηρότητα μὲ τὴν ὁποία κρίνει τὸν Ρενάν εἶναι ἀδικαιολόγητη. Φαίνεται ὅμως, πὼς μάχεται πολὺ τὸ πνεῦμα τῆς ἀμφιβολίας. Ἢ ποιήτρια Ζωὴ Καρέλλη, ἕνας σπάνιος πνευματικὸς ἄνθρωπος στὴ χώρα μας, σ ̓ ἕνα δοκίμιο της «Περὶ ἀμφιβολίας» καταγέλλει ἐπίσης τὸ αἴσθημα τῆς ἀμφιβολίας μὲ ἰδιαίτερη μάλιστα δριμύτητα. «Εἶναι, λέει, διαβρωτικὴ δύναμη πού λυμαΐνεται τὴν ἀνθρώπινη ψυχή σήμερα». Ὅσον ἀφορᾶ τὸν Πάτερ- Ὑάκινθο, ποὺ ἔζησε περὶ τὰ τέλη τοῦ περασμένου αἰώνα, θὰ διατυπώσουμε τὴν ἀντίρρηση ὅτι ἡ καταδίκη τῆς ἀμφιβολίας, σὲ βαθμὸ ποὺ νὰ τὴ θεωρεῖ «ἔλλειψη ἀνδρικότητος», εἶναι προϊὸν τυφλοῦ θρησκευτικοῦ φανατισμοῦ. Καὶ αὐτό, διότι ἀμφιβολία σημαίνει ἀναζήτηση, καὶ σὲ περιπτώσεις ὅπως τοῦ Ρενάν ἡ ἀμφιβολία διαμορφώνεται σὲ ἀτμόσφαιρα βαθύτατης ἀγωνίας. ̓Αγωνία ὅμως, γιὰ νὰ ἐπέλθη, σημαίνει, ὅτι διεξάγεται πάλη τῆς ψυχῆς ἡρωϊκή, καὶ τότε ἀποκλείεται νὰ ἔχουμε ἔλλειψη ἀνδρικότητος. Ἢ κ. Καρέλλη βέβαια εἶναι ἄλλη περίπτωση. Μιλάει γιὰ «διαβρωτικὴ δύναμη τοῦ πνεύματος τῆς ἀμφιβολίας». "Αν ὅμως ἡ ἀμφιβολία διαβιβρώσκει κάτι, αὐτὸ εἶναι ἡ ἀμεριμνησία. Τὸ πνεῦμα ὅμως μὲ τὴν ἀμφιβολία μπαίνει σὲ κίνηση, δέν διαβιβρώσκεται. Ὁ ̓Αντισθένης λέγει: «Αρχὴ σοφίας, ὁγομάτων ἐπίσκεψις». Μιὰ πρόχειρη ἐτυμολογία τοῦ ἀμφιβάλλω μᾶς δείχνει, ὅτι τὸ πρῶτο συνθετικὸ τοῦ ρήματος εἶναι τὸ «ἀμφί». Στὸ ἀμφί ὑπάρχει ἡ αἴσθηση τοῦ διπλοῦ. Δηλώνει μιὰ ψυχολογικὴ κατάσταση ἀμηχανίας καὶ διερωτήσεως. Ὁ Οἰδίποδας στὸ σταυροδρόμι διαλογίζεται ἐρωτηματικὰ, δηλ. ἀμφιβάλλει, ἑπομένως ἀγωνιᾶ καὶ διερωτᾶται. Ἔχει φύγει ἀπὸ τὸ εἰσαγωγικὸ στάδιο τῆς ἁπλῆς ἀμηχανίας καὶ ἔχει ἀρχίσει ἡ «διαβρωτική», πράγματι, διαδικασία τῆς ἀγωνίας. Καὶ δέχομαι ἐδῶ τὸ «διαβρωτική» τῆς κ. Καρέλλη, διότι βέβαια ἡ ἀμφιβολία εἶναι ἡ ἴδια μιὰ μορφὴ ἀγωνίας καὶ διαβιβρώσκει τὴ μακάρια βεβαιότητα καὶ ἀμεριμνησία τοῦ ζώου, ποὺ μὲ χαρακτήριζε προηγούμενα. Ἑπομένως στὴν κατάσταση τῆς ζωηρῆς τουλάχιστον ἀμφιβολίας ἡ ἀγωνία ἔχει προκύψει. Βέβαια, ὑπάρχει καὶ τὸ λεγόμενο «ἄγχος» τῆς μηχανοκρατούμενης κοινωνίας μας. Πρόκειται ὅμως γιὰ μιὰ κατάσταση σὲ ἐπίπεδο νευρικὸ καὶ ὄχι ψυχικό. Ἣ ἔνταση τοῦ τρόπου ζωῆς εἶναι πράγματι μεγάλη, ἀλλὰ χτυπάει συνήθως στὸ σῶμα καὶ δὲν ἀγγίζει τὶς περιοχὲς τοῦ ψυχικοῦ κόσμου. Καὶ ἄν ὅμως καὶ ἐκεῖ ἐπιδρᾶ, γιατὶ αὐτὸ θὰ ἧταν καταδικαστέο; Ἐπειδὴ διαβιβρώσκει τὴν βεβαιότητα; Ἢ βεβαιότης εἶναι στοιχεῖο προόδου; Ἡ ἀμφιβολία ὅμως, ἰδίως στὴν ἀγωνιώδη μορφή της, αὐξάνει τὴ συνειδητότητα, ἐπομένως φέρνει κίνηση, τροποποίηση, ἀνανέὠση. Ἣ ἀμφιβολία λοιπόν, στοιχεῖο διττότητος καὶ διχασμοῦ καὶ δημιουργὸς ἀγῶνίας, περιέχει τὴν σύγκρουση, τὴν τριβὴ καὶ τὴν αὔξηση τῆς συνειδητότητος. ”Αλλωστε, ἡ ἴδια ἡ ζωή, μόνιμο στοιχεῖο ἀγωνίας καὶ κίνησης, ἐκδηλώνεται μὲ τὸ ἄρρεν-θῆλυ καὶ πολλαπλασιάζεται μὲ τὴν πάλη αὐτῶν τῶν δύο. Ὃ Μιγκουέλ ντὲ Οὐναμοῦνο γράφει στὸ βιβλίο του: «Νὰ ζεῖς, ν ̓ ἀγωνίζεσαι γιὰ τή ζωὴ καὶ νὰ ζεῖς ἀπὸ τὸν ἀγώνα γιὰ τὴν πίστη, εἶναι ν ̓ ἀμφιβάλλεις. Ὁ εὐαγγελιστὴς Μάρκος στὸ β24 λέγει: «Πιστεύω, βοήθει μοι τῇ ἀπιστίᾳ». Πράγματι ἡ πίστη ποὺ δὲν ̓ ἀμφιβάλλει, εἶναι πίστη νεκρή.»