ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΠΑΝΩΦΟΡΟΠΟΥΛΟΥ Παλιὰ καὶ σύγχρονη δουλεία Κάθε φορὰ ποὺ ταξιδεύω σὲ τρικυμισμένες θάλασσες, καθὼς τὰ κύματα γιγαντώνονται, θεριεύει μέσα μου ἀδυσώπητος ὁ φόβος. Δὲν μόνιασα μὲ τὰ πέλαγα. Μά, γιὰ νὰ γαληνεύω, βρῆκα τώρα τελευταῖα φάρμακο: Ζωντανεύω στὶς δειλινὲς ἀναλαμπὲς ὅλες ἐκεῖνες τὶς σκληρὲς στιγμές, μὲ τὶς σκλάβες μάνες καὶ τὰ σκλαβόπουλα στὶς ἀγκαλιές τους νὰ ὀργώνουν ὑποχρεωτικὰ τοὺς πόντους γιὰ τὴ μετακίνησή τους ἀπὸ τὸν ἕνα γιαλὸ στὸν ἄλλο' μὲ ὅποιους καιροὺς κι ἀγέρηδες! ̓Εδῶ ἀπαγκιάζει ὁ δικός μου φόβος... Τὰ κείμενα εἶναι ἀδιάψευστοι μάρτυρες. Μιὰ μάνα σκλάβα μὲ παιδὶ στὴν ἀγκαλιά της ἦταν σημαντικὸ δώρισμα! Στοὺς ἡρωϊκοὺς χρόνους στηνόταν ἔπαθλο ἀγώνων: ως Μιὰ γυναίκα, ποὺ δουλειὲς περίζηλες κατέχει, θὰ τοῦ δωρίσω μὲ παιδὶ στὴν ἀγκαλιά... Στὰ ἱστορικὰ γραμμένα τοῦ 5ου καὶ 4ου π.Χ. αἰώνα ὁμολογιέται, πὼς τὶς μάνες ἔπαιρναν κυρίως σκλάβες μὲ τὰ παιδιά τους. ̓ ̓Αγορές ὁλάκερες γιὰ δούλους ἧσαν ὀργανωμένες στὰ λιμάνια. “Ὑπολογίσιμα διατηριόντουσαν γιὰ δουλειὲς κάθε λογῆς. Καὶ ὁ παιδοτρίβης, καὶ ὁ γυμνασίαρχος, καὶ ὁ παιδαγωγός, καὶ ὁ δάσκαλος θέση δούλων εἶχαν. Στοὺς φιλοσοφικοὺς διαλογισμοὺς μεγάλων μας στοχαστῶν, ἀρχίζοντας ἀπὸ τὸν ἩἫράκλειτο καὶ λήγοντας στὸν ἰδεοκράτη Πλάτωνα καὶ στὸν θετικιστὴ ̓Αριστοτέλη, τὰ «δούλεια» ἄτομα, εἴτε ἀπὸ γεννησιμιοῦ τους εἴτε ἀπὸ περίσταση ὑποταγῆς τῆς γῆς ἤ ἀγορᾶς σὲ δουλοπάζαρα, λογαριάζονται μισῆς ἀξίας ἄνθρωποι καὶ μὲ χαμηλὴ νοημοσύνη... οὐ Μά, δὲς, ἀχτίδες πλάγιες σκίζουν τὰ βαριὰ σύννεφα καὶ ὁριζόντια ἡ θάλασσα σπέρνεται ἀσημένια νομίσματα... οὐ Καὶ βέβαια δὲν ἦταν μονάχα ἔτσι. Συχνὰ κείμενα δὲν ἀποδίδουν μοναχικὰ τὴν ἱστορικὴ πραγματικότητα. Πρέπει νὰ διασταυρώνονται οἱ πληροφορίες. "Αν παραβάλουμε τὰ διαβάσματα, ποὺ μᾶς καταγράφουν ὄχι σκέψεις μὰ εἰκόνες αὐτούσιας ζωῆς καὶ δράσης, ἔχουμε διάφορα τὰ συμπεράσματα. Στὰ ὁμηρικὰ γραμμένα μᾶς καταπλήσσει ἡ σύμπνοια ποὺ διατηρεῖται ἀνάμεσα στοὺς ἄρχοντες τῶν ἀχαϊκῶν σπιτιῶν καὶ τοὺς ὑποταχτικοὺς ἀνθρώπους - δούλους τους, Στὶς ἀνιστορήσεις ἀπὸ δούλους καλὲς πράξεις τῶν κυρίων τους ἐπισημαίνονται. Στοὺς ἄντρες οἱ «δοῦλοι» εἶναι τὸ δεξὶ καὶ ἔμπιστο χέρι τῶν κυρίων τους καὶ ἡ πιστὴ ἔκφραση καὶ τέλεση τῆς ἐπιθυμίας τους καὶ χωρὶς καταναγκασμό. Ἔχουν «φορέσευ συνειδησιακὰ τὴν ἔγνοια τοῦ συμφέροντος τοῦ σπιτιοῦ ποὺ ζοῦνε. Ἰδιαίτερη ἐντύπωση μᾶς προξενεῖ ἡ σχέση τῶν γυναικῶν. Ἔχουν δεθεῖ μεταξύ τους μὲ σχέση ἐργοδότριας καὶ ἐργαζομένης, Ἡ πρωτοκυρὰ βρίσκεται πάντα ἀνάμεσά τους, ἑτοιμάζοντας καὶ παραδίδοντας τους πάντα ἐργασία γιὰ ἐκτέλεση. Στὸν «Οἰκονομικό» τοῦ Ξενοφώντα παρακολουθοῦμε τὴ γυναίκα τοῦ Ἰσχόμαχου, ποὺ διδάσκεται γιὰ τοῦτο. Τὰ ἀρχαῖα σπιτικὰ ἡσαν ὀργανωμένες οἰκοτεχνίες, βιοτεχνικὰ ἐργαστήρια, ποὺ τὰ διεύθυναν γυναῖκες. Καὶ τὸ πιὸ συγκινητικὸ παραμένει πὼς κανένας βίαιος, προσβλητικὸς λόγος δὲ διασώζεται καταγραμμένος. Ἐξαίσιο μάθημα γιὰ τὶς ἀφεντικίνες, ποὺ στὰ νεότερα χρόνια εἶχαν τὰ δουλάκια γιὰ νὰ ξεσποῦν τὰ ᾱπωθημένα τους. Κι ἄς τονιστεῖ χαρακτηριστικά, πὼς οἱ μεγάλοι Ἕλληνες δημιουργοὶ μᾶς παρουσιάζουν τὶς «δοῦλες» μὲ τὰ ὅμοια θαυμάσια ἐξωτερικὰ χαρίσματα καὶ ἐσωτερικὰ προτερήματα, καθὼς καὶ τὶς ἀρχόντισσες, καθὼς καὶ τὶς ἴδιες τὶς θεές: Μὲ βαθειὰ νοημοσύνη, μὲ «ὀτρηρή» (πρόθυμη) ἐργατικότητα, μὲ πανέμορφη κορμοστασιὰ καὶ πρόσωπο, καὶ ἰδιαίτερα μὲ κατάλευκα χέρια, χέρια ἄξια ἀγάπης καὶ προσφορᾶς. Ἐπηρεασμένοι ἀπὸ τοὺς δάσκαλούς τους σοφιστὲς οἱ κήρυκες τῶν κοινωνικῶν ἐντολῶν καὶ συνθημάτων, οἱ ποιητὲς τῶν τραγωδιῶν, μᾶς παρουσιάζουν σημαντικὲς