ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΚΟΥΚΟΒΙΣΤΑΣ 'Ὁ ρόλος τοῦ Κωστῆ Παλαμᾶ στὴν ἰδεολογία τοῦ Ἑλληνισμοῦ Τὰ πρὶν τὸν Παλαμᾶ. Ὁ καθηγητὴς καὶ δραματουργὸς Σπ. Βασιλειάδης κατὰ τὸν πιὸ χαρακτηριστικὸ τρόπο μᾶς παρέδωσε τὸ στῖγμα τοῦ Διαφωτισμοῦ στὸ νέο ἑλληνικὸ κράτος: «... ὅλως ἡμαρτημένη ἡ πεποίθησις ἐκείνων καὶ μάταιος ὁ ἀγών, ὅσοι πειρῶνται νὰ συνεχίσωσι τὴν ἀρχαίαν "Ἑλλάδα μετὰ τοῦ Βυζαντίου καὶ τοῦτο μετὰ τῆς συγχρόνου ἡμῶν πατρίδος, καθ’ ὅσον ἐλάχιστα ἄναγνωρίζεται ὁ ρυπαρὸς δυζαντινὸς χαρακτὴρ εἰς τὰ γνήσια ἤθη τοῦ σήμερον ἔθνους, ἰδίως τῆς ἐλευθερωθείσής μερίδος, ὅπως τὸ ἀρχαῖον κάλλος ἀμυδρῶς ἀνεφαίνετο εἰς τήν θυζαντινὴν σηπεδόνα. ̓Η Ελλὰς ἀναγεννηθεῖσα, ἔκοψεν ἐπὶ Καποδιστρίου νομίσματα φέροντα ἑτέρωθεν τὴν εἰκόνα τοῦ φοίνικος: αὕτη ἦν καὶ εἶναι ἡ ἀλήθεια». Ἐνῶ ὁ Γιάννης Κορδᾶτος παρατηρεῖ στὸ διδλίο του «Ἱστορία τῆς Νεοελληνικῆς Λογοτεχνίας»: «Η “μέση ὁδὸς" τοῦ Κοραῆ, ὅπως εἴδαμε, ἔγινε δεχτή ἀπὸ τοὺς πιὸ πολλοὺς λογίους τοῦ καιροῦ του καὶ τοὺς ὕστερα ἀπὸ αὐτόν». Βέόαια ὁ Κορδᾶτος, ὅπως σχεδὸν ὅλοι οἱ ἱστορικοί, περιορίζει τὸν ἀγῶνα τοῦ Κοραῆ μόνον στὴ γλῶσσα, γιατὶ, ἔτσι τὸν συμφέρει. Ὅμως ὁ κοραϊσμὸς δὲν εἶναι κυρίως γλῶσσα: εἶναι ἡ μεγάλη προσπάθεια νὰ ἐπανασυνδεθῆ ἡ νέα ἑλληνικὴ σκέψις μὲ τὴν ἀρχαία. Καὶ ἀσφαλῶς αὐτὴν τὴν ὁδὸ ἔκαναν δεκτὴ οἱ μετὰ ἀπὸ αὐτὸν λόγιοι. Ἢ γλῶσσα ἦταν τὸ μέσον. ̓Απλῶς οὔτε ὁ Κορδᾶτος οὔτε οἱ ἄλλοι ἠθέλησαν νὰ δοῦνε τὴν ἀλήθεια: ὅτι ὁ Διαφωτισμὸς εἶχε γερὰ ἐρείσματα στὸ νέο ἑλληνικὸ κράτος, ποὺ οὔτε ἡ δολοφονία τοῦ Καποδίστρια ἐστάθηκε δυνατὸ νὰ ἀνακόψη στὰ πρῶτα τουλάχιστον χρόνια. Αρχεῖ νὰ ἀναλογιστοῦμε, ὅτι τὸ πρῶτο κτῖσμα δυζαντινοῦ ρυθμοῦ εἶναι τὸ μέγαρον τοῦ ̓Οφθαλμιατρείου, ποὺ ἐκτίσθηκε τὸ 1850: ἐνῶ ὁδοὶ φέρουσες ὀνόματα δυζαντινὰ πολὺ ἀργότερα ἀνεφάνησαν. Παρ ̓ ὅλον ποὺ οἱ ἐμφορούμενοι ἀπὸ τὶς ἰδέες τοῦ Διαφωτισμοῦ ἀπεχλείσθησαν ἀπὸ τὰ δημόσια ἀξιώματα, ἐν τούτοις δὲν κατόρθωσαν νὰ τοὺς ἀποκόψουν καὶ νὰ τοὺς ἐξοστρακίσουν ἀπὸ τὸ νέον κρατίδιο. Ἢ ̓Αρχαιολογικὴ Ἑταιρεία καὶ ἄλλοι σύλλογοι, καθὼς καὶ φωτισμένοι πανεπιστημιακοὶ δάσκαλοι ἐκράτησαν ψηλὰ τὴν σημαία τοῦ Διαφωτισμοῦ ὅλον τὸν 19ον αἰῶνα καὶ μᾶς τὸν παρέδωσαν στὸν 20όν. ̓Ακόμα κι ἡ σημερινὴ Δημοτικὴ δὲν εἶναι ἡ γλῶσσα τοῦ Κοραῆ; Ἤ μήπως νομίζουν, ὅτι τὴν γλῶσσα τὴν χαρακτηρίζουν μόνον οἱ καταλήξεις καὶ τὸ ἂν θὰ γράψης ἢ θὰ προφέρης δεχτὴ ἀντὶ γιὰ δεκτή; "Ας Ἑαναδιαδάσουνε τὸν «Παπατρέχα» του καὶ θὰ τὸ καταλάδουν. Μπροστὰ λοιπὸν σ ̓ αὐτὸν τὸν κίνδυνο ἡ ἐξουσία ἐξαπέλυσε πολλαπλῆν ἐπίθεσιν καὶ ἀπὸ πολλὰ κέντρα. Μὲ τὴν ἀνακήρυξιν τοῦ ́Οθωνος ὡς δασιλέως καὶ ἀπὸ τὰ χρόνια τῆς ἀντιδασιλείας ἔχουμε μία συνεχῆ ἔλευσιν πολιτικῶν καὶ κληρυκῶν ἀπὸ τὸ Φανάρι. Καὶ μὲ τοὺς φαναριῶτες λόγιους προσεπάθησαν νὰ ἀναστήσουν τὸν δυζαντινισμό, καὶ τὸ χριστιανικὸ πνεῦμα νὰ ὑπερισχύση τοῦ ἕλληνικοῦ. Τὸ ἀρχαιύτερο θέατρο τοῦ Βουκουρεστίου ἀπηγορεύθη στὴν ̓Αθήνα μὲ