ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΚΟΥΚΟΒΙΣΤΑΣ 'Ὁ ρόλος τοῦ Κωστῆ Παλαμᾶ στὴν ἰδεολογία τοῦ Ἑλληνισμοῦ Τὰ πρὶν τὸν Παλαμᾶ. Ὁ καθηγητὴς καὶ δραματουργὸς Σπ. Βασιλειάδης κατὰ τὸν πιὸ χαρακτηριστικὸ τρόπο μᾶς παρέδωσε τὸ στῖγμα τοῦ Διαφωτισμοῦ στὸ νέο ἑλληνικὸ κράτος: «... ὅλως ἡμαρτημένη ἡ πεποίθησις ἐκείνων καὶ µάται- ος ὁ ἀγών, ὅσοι πειρῶνται νὰ συνεχίσωσι τὴν ἀρχαίαν "Ἑλλάδα μετὰ τοῦ Βυζα- ντίου καὶ τοῦτο μετὰ τῆς συγχρόνου ἡμῶν πατρίδος, καθ’ ὅσον ἐλάχιστα ἄνα- γνωρίζεται ὁ ρυπαρὸς δυζαντινὸς χαρακτὴρ εἰς τὰ γνήσια ἤθη τοῦ σήμερον ἔθνους, ἰδίως τῆς ἐλευθερωθείσής μερίδος, ὅπως τὸ ἀρχαῖον κάλλος ἀμυδρῶς ἀνεφαίνετο εἰς τήν θυζαντινὴν σηπεδόνα. ᾿Η Ελλὰς ἀναγεννηθεῖσα, ἔκοψεν ἐπὶ Καποδιστρίου νομίσματα φέροντα ἑτέρωθεν τὴν εἰκόνα τοῦ φοίνικος: αὕτη ἦν καὶ εἶναι ἡ ἀλήθεια». Ἐνῶ ὁ Γιάννης Κορδᾶτος παρατηρεῖ στὸ διδλίο του «Ἱστορία τῆς Νεοελληνικῆς Λογοτεχνίας»: «Η “μέση ὁδὸς" τοῦ Κοραῆ, ὅπως εἴδαμε, ἔγι- νε δεχτή ἀπὸ τοὺς πιὸ πολλοὺς λογίους τοῦ καιροῦ του καὶ τοὺς ὕστερα ἀπὸ αὐτόν». Βέόαια ὁ Κορδᾶτος, ὅπως σχεδὸν ὅλοι οἱ ἱστορικοί, περιορίζει τὸν ἀγῶνα τοῦ Κοραῆ µόνον στὴ γλῶσσα, γιατὶ, ἔτσι τὸν συμφέρει. Ὅμως ὁ κοραϊσμὸς δὲν εἶναι κυρίως γλῶσσα: εἶναι ἡ μεγάλη προσπάθεια νὰ ἐπανασυνδεθῆ ἡ νέα ἑλλη- νικὴ σκέψις μὲ τὴν ἀρχαία. Καὶ ἀσφαλῶς αὐτὴν τὴν ὁδὸ ἔκαναν δεκτὴ οἱ μετὰ ἀπὸ αὐτὸν λόγιοι. Ἢ γλῶσσα ἦταν τὸ μέσον. ᾽Απλῶς οὔτε ὁ Κορδᾶτος οὔτε οἱ ἄλλοι ἠθέλησαν νὰ δοῦνε τὴν ἀλήθεια: ὅτι ὁ Διαφωτισμὸς εἶχε γερὰ ἐρείσματα στὸ νέο ἑλληνικὸ κράτος, ποὺ οὔτε ἡ δολοφονία τοῦ Καποδίστρια ἐστάθηκε δυ- νατὸ νὰ ἀνακόψη στὰ πρῶτα τουλάχιστον χρόνια. Αρχεῖ νὰ ἀναλογιστοῦμε, ὅτι τὸ πρῶτο κτῖσμα δυζαντινοῦ ρυθμοῦ εἶναι τὸ μέγαρον τοῦ ᾿Οφθαλμιατρείου, ποὺ ἐκτίσθηκε τὸ 1850: ἐνῶ ὁδοὶ φέρουσες ὀνόματα δυζαντινὰ πολὺ ἀργότερα ἀνε- φάνησαν. Παρ᾽ ὅλον ποὺ οἱ ἐμφορούμενοι ἀπὸ τὶς ἰδέες τοῦ Διαφωτισμοῦ ἀπεχλείσθη- σαν ἀπὸ τὰ δημόσια ἀξιώματα, ἐν τούτοις δὲν κατόρθωσαν νὰ τοὺς ἀποκόψουν καὶ νὰ τοὺς ἐξοστρακίσουν ἀπὸ τὸ νέον κρατίδιο. Ἢ ᾿Αρχαιολογικὴ Ἑταιρεία καὶ ἄλλοι σύλλογοι, καθὼς καὶ φωτισμένοι πανεπιστημιακοὶ δάσκαλοι ἐκράτησαν ψηλὰ τὴν σημαία τοῦ Διαφωτισμοῦ ὅλον τὸν 19ον αἰῶνα καὶ μᾶς τὸν παρέδωσαν στὸν 20όν. ᾿Ακόμα κι ἡ σημερινὴ Δημοτικὴ δὲν εἶναι ἡ γλῶσσα τοῦ Κοραῆ; Ἤ μήπως νομίζουν, ὅτι τὴν γλῶσσα τὴν χαρακτηρίζουν μόνον οἱ καταλήξεις καὶ τὸ ἂν θὰ γράψης ἢ θὰ προφέρης δεχτὴ ἀντὶ γιὰ δεκτή; "Ας Ἑαναδιαδάσουνε τὸν «Παπατρέχα» του καὶ θὰ τὸ καταλάδουν. Μπροστὰ λοιπὸν σ᾽ αὐτὸν τὸν κίνδυνο ἡ ἐξουσία ἐξαπέλυσε πολλαπλῆν ἐπί- θεσιν καὶ ἀπὸ πολλὰ κέντρα. Μὲ τὴν ἀνακήρυξιν τοῦ ΄Οθωνος ὡς δασιλέως καὶ ἀπὸ τὰ χρόνια τῆς ἀντιδασιλείας ἔχουμε μία συνεχῆ ἔλευσιν πολιτικῶν καὶ κλη- ρυκῶν ἀπὸ τὸ Φανάρι. Καὶ μὲ τοὺς φαναριῶτες λόγιους προσεπάθησαν νὰ ἀνα- στήσουν τὸν δυζαντινισμό, καὶ τὸ χριστιανικὸ πνεῦμα νὰ ὑπερισχύση τοῦ ἕλλη- νικοῦ. Τὸ ἀρχαιύτερο θέατρο τοῦ Βουκουρεστίου ἀπηγορεύθη στὴν ᾿Αθήνα μὲ