ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΠΑΝΩΦΟΡΟΠΟΥΛΟΥ Παλιὰ καὶ σύγχρονη δουλεία Κάθε φορὰ ποὺ ταξιδεύω σὲ τρικυµισµέ- νες θάλασσες, καθὼς τὰ κύματα γιγαντώ- νονται, θεριεύει µέσα μου ἀδυσώπητος ὁ φόβος. Δὲν µόνιασα μὲ τὰ πέλαγα. Μά, γιὰ νὰ γαληνεύω, βρῆκα τώρα τελευταῖα φάρ- µακο: Ζωντανεύω στὶς δειλινὲς ἀναλαμπὲς ὅλες ἐκεῖνες τὶς σκληρὲς στιγμές, μὲ τὶς σκλάβες µάνες καὶ τὰ σκλαβόπουλα στὶς ἀγκαλιές τους νὰ ὀργώνουν ὑποχρεωτικὰ τοὺς πόντους γιὰ τὴ μετακίνησή τους ἀπὸ τὸν ἕνα γιαλὸ στὸν ἄλλο' μὲ ὅποιους και- ροὺς κι ἀγέρηδες! ᾿Εδῶ ἀπαγκιάζει ὁ δικός μου φόβος... Τὰ κείµενα εἶναι ἀδιάψευστοι μάρτυρες. Μιὰ µάνα σκλάβα μὲ παιδὶ στὴν ἀγκαλιά της ἦταν σημαντικὸ δώρισµα! Στοὺς ἡρωϊ- κοὺς χρόνους στηνόταν ἔπαθλο ἀγώνων: ως Μιὰ γυναίκα, ποὺ δουλειὲς περίζηλες κατέχει, θὰ τοῦ δωρίσω μὲ παιδὶ στὴν ἀγκαλιά... Στὰ ἱστορικὰ γραμμένα τοῦ 5ου καὶ 4ου π.Χ. αἰώνα ὁμολογιέται, πὼς τὶς µάνες ἔ- παιρναν κυρίως σκλάβες μὲ τὰ παιδιά τους. ᾿᾽Αγορές ὁλάκερες γιὰ δούλους ἧσαν ὀργανωμένες στὰ λιμάνια. “Ὑπολογίσιμα διατηριόντουσαν γιὰ δουλειὲς κάθε λογῆς. Καὶ ὁ παιδοτρίβης, καὶ ὁ γυμνασίαρχος, καὶ ὁ παιδαγωγός, καὶ ὁ δάσκαλος θέση δούλων εἶχαν. Στοὺς φιλοσοφικοὺς διαλο- γισμοὺς μεγάλων μας στοχαστῶν, ἀρχί- ζοντας ἀπὸ τὸν ἩἫράκλειτο καὶ λήγοντας στὸν ἰδεοκράτη Πλάτωνα καὶ στὸν θετικι- στὴ ᾿Αριστοτέλη, τὰ «δούλεια» ἄτομα, εἴτε ἀπὸ γεννησιμιοῦ τους εἴτε ἀπὸ περίσταση ὑποταγῆς τῆς γῆς ἤ ἀγορᾶς σὲ δουλοπάζα- ρα, λογαριάζονται μισῆς ἀξίας ἄνθρωποι καὶ μὲ χαμηλὴ νοημοσύνη... οὐ Μά, δὲς, ἀχτίδες πλάγιες σκίζουν τὰ βαριὰ σύννεφα καὶ ὁριζόντια ἡ θάλασσα σπέρνεται ἀσημένια νομίσματα... οὐ Καὶ βέβαια δὲν ἦταν μονάχα ἔτσι. Συ- χνὰ κείμενα δὲν ἀποδίδουν μοναχικὰ τὴν ἱ- στορικὴ πραγματικότητα. Πρέπει νὰ δια- σταυρώνονται οἱ πληροφορίες. "Αν παρα- βάλουμε τὰ διαβάσµατα, ποὺ μᾶς κατα- γράφουν ὄχι σκέψεις μὰ εἰκόνες αὐτούσιας ζωῆς καὶ δράσης, ἔχουμε διάφορα τὰ συµ- περάσματα. Στὰ ὁμηρικὰ γραμμένα μᾶς καταπλήσ- σει ἡ σύμπνοια ποὺ διατηρεῖται ἀνάμεσα στοὺς ἄρχοντες τῶν ἀχαϊκῶν σπιτιῶν καὶ τοὺς ὑποταχτικοὺς ἀνθρώπους - δούλους τους, Στὶς ἀνιστορήσεις ἀπὸ δούλους κα- λὲς πράξεις τῶν κυρίων τους ἐπισημαίνον- ται. Στοὺς ἄντρες οἱ «δοῦλοι» εἶναι τὸ δεξὶ καὶ ἔμπιστο χέρι τῶν κυρίων τους καὶ ἡ πι- στὴ ἔκφραση καὶ τέλεση τῆς ἐπιθυμίας τους καὶ χωρὶς καταναγκασµό. Ἔχουν «φορέσευ συνειδησιακὰ τὴν ἔγνοια τοῦ συμφέροντος τοῦ σπιτιοῦ ποὺ ζοῦνε. Ἰδιαίτερη ἐντύπωση μᾶς προξενεῖ ἡ σχέ- ση τῶν γυναικῶν. Ἔχουν δεθεῖ μεταξύ τους μὲ σχέση ἐργοδότριας καὶ ἐργαζομέ- νης, Ἡ πρωτοκυρὰ βρίσκεται πάντα ἀνά- µεσά τους, ἑτοιμάζοντας καὶ παραδίδον- τας τους πάντα ἐργασία γιὰ ἐκτέλεση. Στὸν «Οἰκονομικό» τοῦ Ξενοφώντα παρακολου- θοῦμε τὴ γυναίκα τοῦ Ἰσχόμαχου, ποὺ δι- δάσκεται γιὰ τοῦτο. Τὰ ἀρχαῖα σπιτικὰ ἡ- σαν ὀργανωμένες οἰκοτεχνίες, βιοτεχνικὰ ἐργαστήρια, ποὺ τὰ διεύθυναν γυναῖκες. Καὶ τὸ πιὸ συγκινητικὸ παραμένει πὼς κα- νένας βίαιος, προσβλητικὸς λόγος δὲ δια- σώζεται καταγραµµένος. Ἐξαίσιο μάθημα γιὰ τὶς ἀφεντικίνες, ποὺ στὰ νεότερα χρό- νια εἶχαν τὰ δουλάκια γιὰ νὰ ξεσποῦν τὰ ᾱ- πωθηµένα τους. Κι ἄς τονιστεῖ χαρακτηρι- στικά, πὼς οἱ μεγάλοι Ἕλληνες δημιουργοὶ μᾶς παρουσιάζουν τὶς «δοῦλες» μὲ τὰ ὅ- µοια θαυμάσια ἐξωτερικὰ χαρίσματα καὶ ἐσωτερικὰ προτερήματα, καθὼς καὶ τὶς ἀρχόντισσες, καθὼς καὶ τὶς ἴδιες τὶς θεές: Μὲ βαθειὰ νοημοσύνη, μὲ «ὀτρηρή» (πρό- θυμη) ἐργατικότητα, μὲ πανέμορφη κορµο- στασιὰ καὶ πρόσωπο, καὶ ἰδιαίτερα μὲ κα- τάλευκα χέρια, χέρια ἄξια ἀγάπης καὶ προ- σφορᾶς. Ἐπηρεασμένοι ἀπὸ τοὺς δάσκαλούς τους σοφιστὲς οἱ κήρυκες τῶν κοινωνικῶν ἐντολῶν καὶ συνθηµάτων, οἱ ποιητὲς τῶν τραγωδιῶν, μᾶς παρουσιάζουν σημαντικὲς