ΜΑΡΙΟΣ ΜΑΜΑΝΕΑΣ Ἑλληνικὲς ἐπιδράσεις στὸ Ἰσλὰμ Πέρα ἀπὸ τὶς ὄψεις θρησκευτικῆς ἀνελευθερίας καὶ σκοταδισμοῦ, ποὺ ἔκδη- λώνονται κυρίως στὴν καθημερινὴ ζωὴ τῶν Μουσουλμάνων, ὑπάρχουν θεμελιώ- δη στοιχεῖα στὴ δομὴ καὶ τὴ θεολογία τοῦ Ἰσλάμ, ποὺ φανερώνουν τὴν ἀμιγῶς ἑλληνικὴ προέλευσή τους. Χάριν εὐκολίας κρίνεται προτιμότερη ἡ παρουσίαση τῶν στοιχείων αὐτῶν κατὰ χρονολογική κλίμακα. Κατὰ τὴν προϊσλαμικὴ περίοδο στὸν ᾿Αραθιχὸ χῶρο κυριαρχοῦσε ἡ λατρεία διαφόρων θεοτήτων μὲ ἔκδηλη ἑλληνικὴ προέλευση, προερχοµένων ἀπὸ τὴ θρη- σκεία τῶν Ἐτεοκρητῶν ἐποίκων τῆς Παλαιστίνης, οἱ ὁποῖοι εἶχαν σταδιακἁ ἔξα- πλωθεῖ πρὸς τὸ νότο καὶ τὴν ἀνατολή. Χαρακτηριστικὰ ἀναφέρουμε τὰ ὀνόματα δύο σπουδαίων θεοτήτων, ἤτοι τῆς ᾽Αλ Οὐζὰ (Ξ ᾽Αϕροδίτη) καὶ τοῦ Ὀροτάὰλτ(Ξ Διόνυσος) (6λ.. σχετικὰ εἰς Ἡροδότου “[στορία, Γ᾽). Ὑπάρχουν ἐπίσης καὶ ἄλλοι κατώτεροι θεοί, διαιρούμενοι σὲ ὁμάδες καὶ τιμώμενοι ἀναλόγως μὲ τὶς ὑπηρεσίες ποὺ παρέσχον κατὰ τὴν παράδοση στοὺς ἀνθρώπους. Ἐντούτοις ἡ ἰδέα τοῦ ἑνὸς Ὑψίστου Θεοῦ δὲν ἦταν ἄγνωστη στοὺς” Αραθες, καὶ αὐτὸ χάρη στὶς πανάρχαιες ἑλληνικὲς ἐπιδράσεις.” Αλλωστε, ἐὰν ἔλειπε ἡ µονοθε- ἰστικὴ ἀντίληψη, ὁ Μωάμεθ θὰ δυσκολευόταν ἢ θ᾽ ἀδυνατοῦσε πλήρως νὰ διατυ- πώσει τὸ κἠρυγμά του κατὰ τὴν πρωτοϊσλαμικὴ ἐποχή, ἐφόσον οἱ ἀκροατέςτου δὲ θὰ ἐγνώριζαν τὴν ὕπαρξη ἑνὸς πνεύματος κειµένου ὑπεράνω τῶν λοιπῶν θεοτή- των. Ἐπιπρόσθετα ἡ ἐδαφικὴ γειτνίαση τοῦ ἀραθικοῦ κόσμου μὲ τὴν Αἴγυπτο καὶ οἱ ἐμπορικὲς σχέσεις μεταξὺ τῶν δύο λαῶν καθιστοῦν ἄκρως πιθανὴ τὴν ὑπὸ τῶν ᾿Αράθων παραλαθδὴ στοιχείων μονοθεϊσμοῦ ἀπὸ τὰ συγγράμματα τοῦ «Εορμοῦτοῦ Τοισμεγίστου» (6λ. σχετ. Μ/α[ίετ δοοίί: «Τὰ ἑρμητικὰ συγγράμματα»). Πολλοὶ χα- ρακτηρισμοὶ καὶ ἰδιότητες τοῦ Θεοῦ στὸ Κοράνιο συμπίπτουν μὲ ἀνάλογες ἐκφρά- σεις στὰ ὡς ἄνω κείμενα παρὰ τὶς σοθαρὲς διαφορὲς στὴ διδασκαλία τους. ὋὉ θεὸς τῶν Μουσουλμάνων καλεῖται ᾿Αλλάχ. Τὸ πρῶτο συνθετικὸ τοῦ ὀνόμα- τος αὐτοῦ, προϊόντος τοῦ χρόνου, μετεόλήθη σὲ ΑΛ- ἀπὸ Ελ- ποὺ ἀρχικὰ ἦταν. Τὸ Γλ- ἔχει ἀσφαλῶς ἑλληνικὴ προέλευση (καὶ ὡς θέμα τῶν ὀνομάτων «“Ελ-λην», « Ελ-λάς»). Αποδίδεται ἐλεύθερα ὡς «Ὁ Ἕνας», «Ὁ Μοναδικός», «Ὁ Φωτοδό- της». ᾿Αργότερα τὸ παρέλαδαν οἱ λεγόμενοι «Σημίτες» καὶ τὸ μετέτρεψαν σὲ «᾿ Ελωΐ», «Ηλὶ» ἢ «Ελωχείμ» (μὲ τὴν προσθήκη τοῦ μορίου «χᾶ», ποὺ ἀναφέρεται στὸ Θεό). Κατὰ τὴν ἐπικρατέστερη γνώμη τὸ «Αλλὰχ» προέρχεται ἀπευθείας ἀπὸ τὸ «Ελωχείμ», παρὰ τὶς ἐνστάσεις κατὰ τὶς ὁποῖες ὁ᾿Αλλὰχ εἶναι ὁ᾽Αλλιλὰτ ἢ Διό- νυσος, ὅπως παραδίδει ὁ Ἠρόδοτος (Ν. Μοσχόπουλος). Πάντως καὶ στὶς δύο πε- ριπτώσεις ἡ ἑλληνικὴ προέλευση τοῦ ᾽Αλλάχ -- Ἑλλὰχ δὲν προσθάλλεται. “Ὅσον ἀφορᾶ τὴ θεολογία τοῦ ἼἸσλάμ, ἔχει διατυπωθεῖ ἡ κατὰ µεγάλο ποσοστὸ ὀρθὴ ἄποψη, ὅτι ἡ θρησκεία αὐτὴ εἶναι συνέχεια τοῦ Αρειανισμοῦ. Θυμίζουμε, ὅτι ὁ τελευταῖος ἀποτελοῦσεχριστιανικὴ αἵρεση μὲ θεολογικὴ σκέψη δασισμένη σὲ κα- θαρὰ ἑλληνικὰ φιλοσοφικὰ δεδοµένα καὶ ἐλάχιστα ἀνατολικὰ στοιχεῖα. Ἦταν ἡ πρώτη σοδαρὴ ἀμφισθήτηση τῆς περὶ Χριστοῦ διδασκαλίας μὲ ἀφετηρία τὴν ᾿Αλε- Ἑάνδρεια τῆς Αἰγύπτου καὶ ἐπίκεντρο τὴ Φιλοσοφικὴ Σχολὴ τῆς πόλεως αὐτῆς.