ΔΗΜΗΤΡΗΣ. ΛΑΜΠΡΟΥ Ὃ Θαλῆς καὶ τὸ πηγάδι ἐν ἔχει καμμιὰ σημασία, ἄν εἶναι ἤ δὲν εἶναι ἀληθινὸ τὸ ἱστορικὸ ἀνέκδοτο (Πλάτων, Θεαίτητος 174α), σύμφωνα μὲ τὸ ὁποῖο ὁ Θαλῆς ---ὁ πρῶτος ἄνθρωπος στὴν ἱστορία ποὺ σκέφθηκε ἐπιστημονικὰ--- ἔπεσε μιὰ βραδυὰ σ ̓ ἕνα πηγάδι, καθώς, κυτάζοντας τὸν οὐρανό, μελετοῦσε τὶς κινήσεις τῶν οὐρανίων σωμάτων (εἶναι ὁ ἄνθρωπος, ὡς γνωστόν, ποὺ πρῶτος ἑρμήνευσε τὶς ἐκλείψεις τοῦ ἥλιου καὶ τῆς σελήνης, καὶ πρῶτος μπόρεσε νὰ τὶς προβλέπη μὲ ἀκρίβεια): σημασία ἔχει, ὅτι μὲ τὸ ἀνέκδοτο αὐτὸ ἀποδίδεται ἀνάγλυφα, παραστατικὰ τὸ συγκλονιστικώτερο, τὸ καταπληκτικώτερο βῆμα τῆς ψυχοπνευματικῆς ἐξελίξεως τοῦ ἀνθρώπου: τὸ εἶδος αὐτὸ τοῦ ζωϊκοῦ βασιλείου, καὶ μόνον αὐτό, μπόρεσε νὰ κάνη κάτι ποὺ βρίσκεται ἔξω ἀπὸ ὅ,τι τοῦ ὑπαγορεύουν τὰ ἔνστικτα αὐτοσυντηρήσεως, ἀπ ̓ ὅ,τι τοῦ ἐπιβάλλει τὸ φαινόμενο ζωή, τοῦ ὁποίου ἀποτελεῖ ἀπόλυτη ἐξάρτηση ̓ μπόρεσε νὰ ἐπιδιώξη --καὶ νὰ συλλάβη, νὰ κατακτήση-- τὴν γνώση, τὴν ἀλήθεια, χωρὶς κανένα ζωϊκὸ σκοπό, χωρὶς χρησιμοθηρικὸ κίνητρο, χωρὶς τὸ στοιχεῖο τῆς ὠφελιμότητας. “Ὁ ἄνθρωπος ποὺ ἐπιδιώκει τὴ «γνώση γιὰ τὴ γνώση», ἀποτελεῖ ὁπέρβαση τοῦ ἀνθρώπου καὶ ἀντιπροσωπεύει τὴν ἐκτίναξη ἀπὸ τὴν κατάσταση τοῦ ἁπλοῦ βιολογικοῦ ὀργανισμοῦ ποὺ συναρτᾶ τὴ «σκέψη» του, τὴν «πρακτική» του καὶ τὶς ἐπιδιώξεις, τοὺς σκοπούς του ἀποκλειστικὰ μὲ τὴν ἐξυπηρέτηση τοῦ φαινόμενου ζωή, στὴν ἀνώτερη σφαίρα τοῦ ὄντος ποὺ ἀπελευθερώνεται πλήρως ἀπὸ τὴν τυραννία τῆς ἐνστικτώδους αὐτῆς σκοπιμότητας --μοναδικοῦ ψυχοπνευματικοῦ γνωρίσματος ὅλων τῶν ὑπολοίπων ὀργανισμῶν τοῦ ζωϊκοῦ καὶ τοῦ φυσικοῦ βασιλείου-- καὶ κατακτᾶ, βιώνει μιὰ νέα κατάσταση, ἕνα νέο κόσμο, τὸν κόσμο τῆς ἐλευθερίας καὶ τῆς ἀλήθειας. Νομίζω, ὅτι μετὰ τὴν συνταρακτικἡὴ αὐτὴ ὑπέρβαση --ἀποκλειστικὸ ἐπίτευγμα καὶ καύχημα τῆς ἑλληνικότητας, τῆς ἑλληνικῆς σκέψεως, τῆς μοναδικῆς αὐτῆς μητέρας τῆς ̓Ἐπιστήμης-- ἡ ἱστορία τοῦ Πνεύματος δὲν εἶναι τίποτ’ ἄλλο ἀπὸ ἕνα ἁπλὸ σκαμμπανέβασμα μεταξὺ τῆς σκέψεως --θρησκευτικῆς, φιλοσοφικῆς, ἐπιστημονικῆς--- ποὺ κινεῖται γύρω ἀπὸ τὸν κεντρικὸ ᾱξονα σκοπιμότητα καὶ τῆς σκέψεως --ἐπίσης θρησκευτικῆς, φιλοσοφικῆς, ἐπιστημονικῆς--- ποὺ κινεῖται γύρω ἀπὸ τὸν κεντρικὸ ἄξονα ἀλήθεια, ἀλήθεια ἐλεύθερῃ, χωρὶς κανένα σκοπό, κανένα δόγμα, καμμιὰ ὠφελιμότητα, καμμιὰ ἐξουσιαστικὴ ἐπιδίωξη (ἐφ ̓ ὅσον ἡ ἀλήθεια ἐξ ὁρισμοῦ εἶναι ἀπόλυτα ἀσυμβίβαστη καὶ ἀντινομικὴ πρὸς ὅλα αὐτὰ κι ἑπομένως παύει νὰ ὑπάρχη ἐκεῖ ποὺ ὑπάρχουν ἐκεῖνα). Καὶ νομίζω, ἀκόμη, ὅτι αὐτὴ ἡ διαπάλη μεταξὺ κτήνους καὶ ἀνθρώπου, μεταξὺ σκοποῦ καὶ ἀλήθειας, διαποτίζει καὶ σημαδεύει προσδιοριστικὰ τὴν ποιότητα τοῦ πολιτισμοῦ κάθε ἐποχῆς καὶ καταξιώνει ἤ ἀμαυρώνει ἐν τέλει κάθε πρόσωπο καὶ κάθε δημιούργημα ---πνευματικὸ ἤ ὑλικό---, ἀλλὰ καὶ κάθε ὁμάδα καὶ κάθε σύνολο ποὺ δρᾶ ἱστορικά. Α σφαλῶς ἡ τυραννία τοῦ σκοποῦ εἶναι τόσο πολὺ συναρτημένη μὲ τὴ βιολογικὴ ὑπόσταση τοῦ ἀνθρώπινου εἴδους, ὥστε ἡ ἀποτίναξή της, σὲ ἆτομικὸ ἤ ὁμαδικὸ ἐπίπεδο, νὰ φαίνεται ἐκ πρώτης ὄψεως σὰν κάτι τὸ ὑπεράνθρωπο κι ἴσως τὸ ἀνέφικτο. ̓Ασφαλῶς οἱ πτώσεις κι ἀνατάσεις, ποὺ ἐναλλάσσονται μαζὶ μὲ τὶς διάφορες φάσεις τῆς ἱστορίας κι ἀντικατοπτρίζουν τὴν παλινδρόμηση μεταξὺ ἀλήθειας καὶ θρησκοπολιτικοκοινωνικοῦ δόγματος,