ΔΗΜΗΤΡΗΣ. ΛΑΜΠΡΟΥ Ὃ Θαλῆς καὶ τὸ πηγάδι ἐν ἔχει καμμιὰ σημασία, ἄν εἶναι ἤ δὲν εἶναι ἀληθινὸ τὸ ἱστορικὸ ἀνέκ- δοτο (Πλάτων, Θεαίτητος 174α), σύμφωνα μὲ τὸ ὁποῖο ὁ Θαλῆς ---ὁ πρῶτος ἄνθρωπος στὴν ἱστορία ποὺ σκέφθηκε ἐπιστημονικὰ--- ἔπεσε μιὰ βραδυὰ σ᾽ ἕνα πηγάδι, καθώς, κυτάζοντας τὸν οὐρανό, μελετοῦσε τὶς κινή- σεις τῶν οὐρανίων σωμάτων (εἶναι ὁ ἄνθρωπος, ὡς γνωστόν, ποὺ πρῶτος ἑρ- μήνευσε τὶς ἐκλείψεις τοῦ ἥλιου καὶ τῆς σελήνης, καὶ πρῶτος μπόρεσε νὰ τὶς προβλέπη μὲ ἀκρίβεια): σημασία ἔχει, ὅτι μὲ τὸ ἀνέκδοτο αὐτὸ ἀποδίδεται ἀ- νάγλυφα, παραστατικὰ τὸ συγκλονιστικώτερο, τὸ καταπληκτικώτερο βῆμα τῆς ψυχοπνευματικῆς ἐξελίξεως τοῦ ἀνθρώπου: τὸ εἶδος αὐτὸ τοῦ ζωϊκοῦ βα- σιλείου, καὶ µόνον αὐτό, μπόρεσε νὰ κάνη κάτι ποὺ βρίσκεται ἔξω ἀπὸ ὅ,τι τοῦ ὑπαγορεύουν τὰ ἔνστικτα αὐτοσυντηρήσεως, ἀπ᾽ ὅ,τι τοῦ ἐπιβάλλει τὸ φαινόμενο ζωή, τοῦ ὁποίου ἀποτελεῖ ἀπόλυτη ἐξάρτηση᾽ μπόρεσε νὰ ἐπιδιώ- ξη --καὶ νὰ συλλάβη, νὰ κατακτήση-- τὴν γνώση, τὴν ἀλήθεια, χωρὶς κανέ- να ζωϊκὸ σκοπό, χωρὶς χρησιμοθηρικὸ κίνητρο, χωρὶς τὸ στοιχεῖο τῆς ὠφελι- µότητας. “Ὁ ἄνθρωπος ποὺ ἐπιδιώκει τὴ «γνώση γιὰ τὴ γνώση», ἀποτελεῖ ὁ- πέρβαση τοῦ ἀνθρώπου καὶ ἀντιπροσωπεύει τὴν ἐκτίναξη ἀπὸ τὴν κατάστα- ση τοῦ ἁπλοῦ βιολογικοῦ ὀργανισμοῦ ποὺ συναρτᾶ τὴ «σκέψη» του, τὴν «πρακτική» του καὶ τὶς ἐπιδιώξεις, τοὺς σκοπούς του ἀποκλειστικὰ μὲ τὴν ἐ- ξυπηρέτηση τοῦ φαινόµενου ζωή, στὴν ἀνώτερη σφαίρα τοῦ ὄντος ποὺ ἀπε- λευθερώνεται πλήρως ἀπὸ τὴν τυραννία τῆς ἐνστικτώδους αὐτῆς σκοπιµότη- τας --μοναδικοῦ ψυχοπνευματικοῦ γνωρίσµατος ὅλων τῶν ὑπολοίπων ὀργα- νισμῶν τοῦ ζωϊκοῦ καὶ τοῦ φυσικοῦ βασιλείου-- καὶ κατακτᾶ, βιώνει μιὰ νέα κατάσταση, ἕνα νέο κόσµο, τὸν κόσµο τῆς ἐλευθερίας καὶ τῆς ἀλήθειας. Νομίζω, ὅτι μετὰ τὴν συνταρακτικἡὴ αὐτὴ ὑπέρβαση --ἀποκλειστικὸ ἐπί- τευγµα καὶ καύχημα τῆς ἑλληνικότητας, τῆς ἑλληνικῆς σκέψεως, τῆς µονα- δικῆς αὐτῆς μητέρας τῆς ᾿Ἐπιστήμης-- ἡ ἱστορία τοῦ Πνεύματος δὲν εἶναι τίποτ’ ἄλλο ἀπὸ ἕνα ἁπλὸ σκαμµπανέβασµα μεταξὺ τῆς σκέψεως --θρησκευ- τικῆς, φιλοσοφικῆς, ἐπιστημονικῆς--- ποὺ κινεῖται γύρω ἀπὸ τὸν κεντρικὸ ᾱ- ξονα σκοπιμότητα καὶ τῆς σκέψεως --ἐπίσης θρησκευτικῆς, φιλοσοφικῆς, ἐπιστημονικῆς--- ποὺ κινεῖται γύρω ἀπὸ τὸν κεντρικὸ ἄξονα ἀλήθεια, ἀλήθεια ἐλεύθερῃ, χωρὶς κανένα σκοπό, κανένα δόγμα, καμμιὰ ὠφελιμότητα, καμ- μιὰ ἐξουσιαστικὴ ἐπιδίωξη (ἐφ᾽ ὅσον ἡ ἀλήθεια ἐξ ὁρισμοῦ εἶναι ἀπόλυτα ἀ- συμβίβαστη καὶ ἀντινομικὴ πρὸς ὅλα αὐτὰ κι ἑπομένως παύει νὰ ὑπάρχη ἐκεῖ ποὺ ὑπάρχουν ἐκεῖνα). Καὶ νομίζω, ἀκόμη, ὅτι αὐτὴ ἡ διαπάλη μεταξὺ κτή- νους καὶ ἀνθρώπου, μεταξὺ σκοποῦ καὶ ἀλήθειας, διαποτίζει καὶ σημαδεύει προσδιοριστικὰ τὴν ποιότητα τοῦ πολιτισμοῦ κάθε ἐποχῆς καὶ καταξιώνει ἤ ἀμαυρώνει ἐν τέλει κάθε πρόσωπο καὶ κάθε δημιούργημα ---πνευματικὸ ἤ ὑλικό---, ἀλλὰ καὶ κάθε ὁμάδα καὶ κάθε σύνολο ποὺ δρᾶ ἱστορικά. Α σφαλῶς ἡ τυραννία τοῦ σκοποῦ εἶναι τόσο πολὺ συναρτηµένη μὲ τὴ βιο- λογικὴ ὑπόσταση τοῦ ἀνθρώπινου εἴδους, ὥστε ἡ ἀποτίναξή της, σὲ ἆτο- μικὸ ἤ ὁμαδικὸ ἐπίπεδο, νὰ φαίνεται ἐκ πρώτης ὄψεως σὰν κάτι τὸ ὑπεράν- θρωπο κι ἴσως τὸ ἀνέφικτο. ᾽Ασφαλῶς οἱ πτώσεις κι ἀνατάσεις, ποὺ ἐναλ- λάσσονται μαζὶ μὲ τὶς διάφορες φάσεις τῆς ἱστορίας κι ἀντικατοπτρίζουν τὴν παλινδρόμηση μεταξὺ ἀλήθειας καὶ θρησκοπολιτικοκοινωνικοῦ δόγματος,