ΡΕΝΟΣ ΗΡΑΚΛΗ ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΗΣ Κριτική τῆς Νεοελληνικῆς Γραμματείας Ιν ΕΙΔΙΚΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΚΗ ΤΩΝ ΓΡΑΜΜΑΤΟ/ΊΟΓΙΩΝ Ὃ καταχρηστικός ὄρος «Ἱστορία», στὰ λογῆς-λογῆς γραμματολογικὰ ἔργα, εἰσπράττεται ἀπὸ πολλούς μὲ τὴ βασική παρεξήγηση: πὼς τάχα τὰ πράγματα εἶναι καθεαυτά σὲ μιὰν ἐξ ἀντικειμένου δεδομένη σειρά, ποὺ κατἐχοντάς την, ἀπὸ εἰδική γνώση, ὁ «ἱστορικός», σὰν «προ-διαμορφωμένη» ἄλλωστε, «τὴν ἐκθέτει» ἁπλῶς, «παραγωγικά» νὰ ποῦμε, δηλαδὴ «διηγεῖται» τὰ πράγματα «ὅπως ἔγιναν» --- ἔτσι, «σάν παραμύθι!» --- σ ̓ ὅσους ἐξ ὑποθέσεως δέν τὰ ξέρουν, κ ̓ οἱ σπουδαστές λοιπόν, οἱ μελετητές τῆς Ἱστορίας του μαθαίνουν ἀπ ̓ αὐτήν «κατευθεῖαν» τὶς φάσεις --- ποὺ κι αὐτές εἶναι τάχα «πραγματικές»! --- τῆς ἀνάπτυξης μιᾶς λογοτεχνίας --- «ὅπως ἀκριβῶς πράγματι καὶ ξετυλίχτηκε!» (εἶναι δ ̓ ἐκτός συζητήσεως πάντα, στὸ νοῦ τῶν ἀφελέστερων, τό: ἔετυλίχτηκε!) --- καὶ μποροῦν ἄρα νὰ πιάσουν τὸ βάθος, δηλαδὴ τὶς ὀργανικές ἐκεῖνες οὐσίες καὶ ποιότητες ποὺ δίνουν πιὰ τὴ φύση καὶ τὴν ταυτότητα τῶν ἔργων καὶ τῶν δημιουργῶν! Δέν εἰν) ὅμως ἔτσι τὰ πράγματα - καὶ μάλιστα τὰ πνευματικά. Ἣ δὲ παρεξήγηση ἔγκειται σ ̓ αὐτήν ἀκριβῶς τὴν ἀβασάνιστη καὶ ἀπὸ πρίν ἰδέα, γνωσεολογικά ὁλότελ ̓ ἀνυποψίαστη κι ἁπλοϊκή: πώς, τάχα, τὰ φαινόμενα μιᾶς λογοτεχνίας ἔχουν ὄντως, ἀπὸ μόνα τους, μιὰν ἐξ ἀντικειμένου --- ποὺ τί θὰ πῇ αὐτό; τοῦτο εἶν ̓ ἴσα-ῖσα ἡ ἀφέλεια κι ὁ ἀπριορισμός! --- δῆθεν σειρά δικιά τους, πὼς ἔχουν τάχα ὅλα παραχθῆ ἤ ἀπορρεύσει τόνα ̓πὸ τ ̓ ἄλλο, ἤ ἀπὸ κάποια, κι ὅτι ὁπωσδήποτε ὅλα πάντως συνδέονται μεταξύ τους ὀργανικά σ ̓ αὐτὴ τὴ χρονική ἐπιφάνεια ὅπου φανερώθηκαν, μὲ σχέσεις εἴτ ̓ αἰτιοκρατικές, εἴτ ̓ ἔστω ἐπιδραστικές-παραγωγικές μεταξύ τους. Ἔτσι, π.χ., τὰ σχετικὰ γραμματολογικὰ βιβλία εἶναι γεμᾶτα ἀπὸ «κρίσεις» τοῦ τύπου: «ἀπ ̓ αὐτόν βγαίνει ἐκεῖνος»' «ὁ ἄλφα προκύπτει ἀπὸ τὸν βῆτα, εἶναι μαθητὴς τοῦ γάμμα, καὶ ἀνήκει στὴ σχολὴ τῶν τάδε καὶ δεῖνα" ἤ: «ἐπηρεάστηκε ἀπὸ τοῦτον κι ἀπ ̓ τὸν ἄλλο», κ.λ.π. Καί, βέβαια, συμβαίνουν ὁπωσδήποτε καὶ τέτοια. Τὸ ἐρώτημα ὅμως εἶναι: αὐτά, τὰ τέτοια εἶναι τὰ βαθύτερα προσδιοριστικά τῶν οὐσιῶν, τῶν ποιοτήτων, τῶν δημιουργῶν; ἤ μήπως αὐτὰ μόνον δέν εἶναι, αὐτὰ μόνον φαίνονται; - καὶ φαίνονται ἔτσι μόνο τὰ ἐπουσιώδη, τὰ μή καθαυτό δημιουργικά, τὰ μή καθαυτό προσδιοριστικά τῆς πνευματικῆς συνείδησης ἑνὸς λαοῦ, δηλαδὴ τὰ «δεύτερα», τὰ «τρίτα», τὰ «ἀπηχοῦντα», ὄχι τὰ πρωτόθετα, ὄχι ἐκεῖνα ποὺ πρωτοανεβάζουν γενναῖα πάνω ὅσα ἑκάστοτε ἀπὸ βάθη ζωῆς πυρηνικά ὡριμάζουν καὶ ὁρίζουν παραπέρα τὴν κοινή συνείδηση καὶ ψυχισμό καὶ καλλιέργεια; 'Ὑπάρχουν «ἱστορικοί» --- ψευτοϊστορικοί --- τῆς λογοτεχνίας μας -καὶ τοὺς ἔχουμε ὑποστῆ, σάν τὸν Δημαρᾶ π.χ. -- ποὺ ἀνήγαγαν καὶ σὲ «θεωρία» ἀκόμα τὴν ἐπιφανειακή ἐνασχόληση κι ἀκατάσχετη ματαιολογία καὶ φλυαρία περὶ αὐτά, τὰ «δεύτερα» καὶ τὰ «τρίτα» καὶ τὰ ἔσχατα ἀσήμαντα φανερώματα ἀνάβαθων ψευτοδημιουργῶν κ ̓ ἐπιπόλαιων σκαλαθυρμάτων, μὲ τὴν ἰταμή κιόλας «θέση» --- ποὺ ἐκφράζει βαθύτερα τὴ δική τους ́ἔλλειψη μεγέθους κι ἀσχετοσύνη μὲ τὸ θέμα ποὺ τάχα «ἱστοροῦν» -- πὼς δῆθεν, οὔτε λίγο οὔτε πολύ, ὄχι οἱ «πρῶτοι» καὶ τὰ «πρῶτα» μιᾶς λογοτε-