ΡΕΝΟΣ ΗΡΑΚΛΗ ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΗΣ Κριτική τῆς Νεοελληνικῆς Γραμματείας Ιν ΕΙΔΙΚΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΚΗ ΤΩΝ ΓΡΑΜΜΑΤΟ/ΊΟΓΙΩΝ Ὃ καταχρηστικός ὄρος «Ἱστορία», στὰ λογῆς-λογῆς γραμματολογικὰ ἔργα, εἰσπράττεται ἀπὸ πολλούς μὲ τὴ βασική παρεξήγηση: πὼς τάχα τὰ πράγματα εἶναι καθεαυτά σὲ μιὰν ἐξ ἀντικειμένου δεδομένη σειρά, ποὺ κα- τἐχοντάς την, ἀπὸ εἰδική γνώση, ὁ «ἱστορικός», σὰν «προ-διαμορφωμένη» ἄλλωστε, «τὴν ἐκθέτει» ἁπλῶς, «παραγωγικά» νὰ ποῦμε, δηλαδὴ «διηγεῖ- ται» τὰ πράγματα «ὅπως ἔγιναν» --- ἔτσι, «σάν παραμύθι!» --- σ᾽ ὅσους ἐξ ὑποθέσεως δέν τὰ ξέρουν, κ᾿ οἱ σπουδαστές λοιπόν, οἱ μελετητές τῆς Ἱστο- ρίας του μαθαίνουν ἀπ᾽ αὐτήν «κατευθεῖαν» τὶς φάσεις --- ποὺ κι αὐτές εἶναι τάχα «πραγματικές»! --- τῆς ἀνάπτυξης μιᾶς λογοτεχνίας --- «ὅπως ἀκρι- βῶς πράγματι καὶ ξετυλίχτηκε!» (εἶναι δ᾽ ἐκτός συζητήσεως πάντα, στὸ νοῦ τῶν ἀφελέστερων, τό: ἔετυλίχτηκε!) --- καὶ μποροῦν ἄρα νὰ πιάσουν τὸ βά- θος, δηλαδὴ τὶς ὀργανικές ἐκεῖνες οὐσίες καὶ ποιότητες ποὺ δίνουν πιὰ τὴ φύση καὶ τὴν ταυτότητα τῶν ἔργων καὶ τῶν δημιουργῶν! Δέν εἰν) ὅμως ἔτσι τὰ πράγματα - καὶ μάλιστα τὰ πνευματικά. Ἣ δὲ παρεξήγηση ἔγκειται σ᾽ αὐτήν ἀκριβῶς τὴν ἀβασάνιστη καὶ ἀπὸ πρίν ἰδέα, γνωσεολογικά ὁλότελ᾽ ἀνυποψίαστη κι ἁπλοϊκή: πώς, τάχα, τὰ φαινόμενα μιᾶς λογοτεχνίας ἔχουν ὄντως, ἀπὸ μόνα τους, μιὰν ἐξ ἀντικειμένου --- ποὺ τί θὰ πῇ αὐτό; τοῦτο εἶν᾽ ἴσα-ῖσα ἡ ἀφέλεια κι ὁ ἀπριορισμός! --- δῆθεν σειρά δικιά τους, πὼς ἔχουν τάχα ὅλα παραχθῆ ἤ ἀπορρεύσει τόνα ᾿πὸ τ᾽ ἄλλο, ἤ ἀπὸ κάποια, κι ὅτι ὁπωσδήποτε ὅλα πάντως συνδέονται μεταξύ τους ὀργα- νικά σ᾽ αὐτὴ τὴ χρονική ἐπιφάνεια ὅπου φανερώθηκαν, μὲ σχέσεις εἴτ᾽ αἰτιο- κρατικές, εἴτ᾽ ἔστω ἐπιδραστικές-παραγωγικές μεταξύ τους. Ἔτσι, π.χ., τὰ σχετικὰ γραμματολογικὰ βιβλία εἶναι γεμᾶτα ἀπὸ «κρίσεις» τοῦ τύπου: «ἀπ᾽ αὐτόν βγαίνει ἐκεῖνος»' «ὁ ἄλφα προκύπτει ἀπὸ τὸν βῆτα, εἶναι μαθη- τὴς τοῦ γάμμα, καὶ ἀνήκει στὴ σχολὴ τῶν τάδε καὶ δεῖνα" ἤ: «ἐπηρεάστηκε ἀπὸ τοῦτον κι ἀπ᾿ τὸν ἄλλο», κ.λ.π. Καί, βέβαια, συμβαίνουν ὁπωσδήποτε καὶ τέτοια. Τὸ ἐρώτημα ὅμως εἶναι: αὐτά, τὰ τέτοια εἶναι τὰ βαθύτερα προσδιοριστικά τῶν οὐσιῶν, τῶν ποιοτήτων, τῶν δημιουργῶν; ἤ μήπως αὐτὰ μόνον δέν εἶναι, αὐτὰ μόνον φαίνονται; - καὶ φαίνονται ἔτσι μόνο τὰ ἐπουσιώδη, τὰ μή καθαυτό δη- μιουργικά, τὰ μή καθαυτό προσδιοριστικά τῆς πνευματικῆς συνείδησης ἑ- νὸς λαοῦ, δηλαδὴ τὰ «δεύτερα», τὰ «τρίτα», τὰ «ἀπηχοῦντα», ὄχι τὰ πρω- τόθετα, ὄχι ἐκεῖνα ποὺ πρωτοανεβάζουν γενναῖα πάνω ὅσα ἑκάστοτε ἀπὸ βάθη ζωῆς πυρηνικά ὡριμάζουν καὶ ὁρίζουν παραπέρα τὴν κοινή συνείδηση καὶ ψυχισμό καὶ καλλιέργεια; 'Ὑπάρχουν «ἱστορικοί» --- ψευτοϊστορικοί --- τῆς λογοτεχνίας µας -- καὶ τοὺς ἔχουμε ὑποστῆ, σάν τὸν Δημαρᾶ π.χ. -- ποὺ ἀνήγαγαν καὶ σὲ «θεωρία» ἀκόμα τὴν ἐπιφανειακή ἐνασχόληση κι ἀκατάσχετη µαταιολογία καὶ φλυαρία περὶ αὐτά, τὰ «δεύτερα» καὶ τὰ «τρίτα» καὶ τὰ ἔσχατα ἀσή- µαντα φανερώματα ἀνάβαθων ψευτοδημιουργῶν κ᾽ ἐπιπόλαιων σκαλαθυρ- μάτων, μὲ τὴν ἰταμή κιόλας «θέση» --- ποὺ ἐκφράζει βαθύτερα τὴ δική τους ΄ἔλλειψη μεγέθους κι ἀσχετοσύνη μὲ τὸ θέµα ποὺ τάχα «ἱστοροῦν» -- πὼς δῆθεν, οὔτε λίγο οὔτε πολύ, ὄχι οἱ «πρῶτοι» καὶ τὰ «πρῶτα» μιᾶς λογοτε-