ΕΛΛΟΓΑ ΚΑΙ ΜΑΝΤΙΚΑ ι “Ὑόριν χρὴ σθεννύναι "Ηταν μιὰ ἐποχή, κατὰ τὴν ὁποία οἱ ἄνθρωποι ζοῦσαν, σκέπτονταν καὶ ἐνερ- γοῦσαν «σὺν θεοῖς». Αὐτοὺς ἐπεκαλοῦντο κατὰ τὴν ἀνατολὴν τοῦ ἡλίου, πρὶν ἀρχίσουν τὸ ἔργο τους καὶ σ᾽ αὐτοὺς ἔδιναν ἀναφορὰν τῶν πράξεών τους κατὰ τὴν δύση του. Καὶ δὲν ἦ ἥταν νὰ πῆς, πὼς τοὺς φοδοῦνταν, ἂν κρίνη κανεὶς ἀπ’ τὸ ἀποκαλυπτικὸ ἀπόσπασμα τοῦ Θεόγνιδος, ποὺ λέγει τὸ καταπληκτικό: «Ζεῦ, φίλε, θαυμάζω σε»! Τότε στὶς πόλεις τῆς ᾿Ελλάδος ὁ ἀριθμὸς τῶν γλυπτῶν ξεπερνοῦσε πολλὲς φορὲς τὸν ἀριθμὸ τῶν κατοίκων τους. ᾿Αγάλματα θεῶν καὶ ἡμιθέων, προτομὲς ἡρώων καὶ δαημόνων, κεφαλὲς προσωποποιημένων δυνάμεων καὶ ἰδεῶν κο- σμοῦσαν τὶς ὁδούς, τὶς ἀγορές, τὰ δημόσια καταστήματα καὶ τὶς οἰκίες, πα- ρέχοντας αἰσθητικὴν ἀπόλαυση ἀλλὰ καὶ πραγματικὴν παιδεία στοὺς πολί- τες. Τὴν κάθε πόλη προστάτευε ὁ πόλιος θεός της, ἐνσάρκωση τῶν ἰδανικῶν τῶν πολιτῶν καὶ ἔκφραση τοῦ νόμου, ὑπὲρ τοῦ ὁποίου ὁ δῆμος ἐμάχετο «ὅκωσπερ τείχεος». Κάθε λειτούργημα ἢ ἢ ἐπάγγελμα εἶχε ἐπίσης τὸν ξεχωριστὸ θεό του: Οἱ πολιτικο-στρατιωτικοὶ ἡγέτες εἵποντο τοῦ δασιλέως Διός, οἱ ποιητὲς τοῦ Α πόλλωνος, οἱ δάσκαλοι τῆς) Α θηνᾶς χι οἱ τραγωδοποιοὶ τοῦ 4 ιονύσου. οἱ γεωργοὶ ἱκέτευαν τὴν Δήμητρα, οἱ ναυτικοὶ τὸν Ποσειδῶνα, οἱ τεχνίτες τὸν ἽἭφαιστο κι οἱ ποιμένες τὸν Πᾶνα. ᾿Ακόμα κι οἱ κλέφτες εἶχαν τὸν θεό τους, τὸν ᾿Αγοραῖο Ερμή! Καὶ τὰ φυτὰ ὡστόσο, καὶ τὰ ξῶα, καὶ τὰ ὄρη, κι οἱ ποταμοὶ δὲν ἐστεροῦντο τῆς ἱερότητος καὶ τοῦ προστάτη θεοῦ τους: Ο Πὰν ἐπέόλεπε ὅλα τὰ ξωντα- νά, τὴν παν-ίδα, προκαλώντας τὸν παν-ικὸ στοὺς ἐπίδοξους λυμεῶνες της, κι ἡ Δήμητρα μὲ τὴν Περσεφόνη ἐπιθεωροῦσαν τὴν χλωρίδα. Οἱ Αμαδρυάδες προστάτευαν τὰ δάση καὶ τὰ φυτά, κι οἱ λευκοφόρες Νηρηίδες ἀπεμάκρυναν ἀπ’ τὶς πηγὲς καὶ τοὺς ποταμοὺς τοὺς κακόδουλους λυµαντήριους ἀγροίκους. Μπροοτὰ σ᾽’ ἕνα τόσο µεγάλο ἀριθμὸ ἀθανάτων οὐδεὶς διενοεῖτο νὰ δια- πράξη τὸ μεγάλο ἔγκλημα, γιατὶ ἤσαν δέδαιοι ὅλοι ὅτι «Ερινύες μιν Δίκης ἐπίκουροι ἐξευρήσουσιν». Βλέπετε, οἱ θεοὶ ἐκεῖνοι δὲν ἡ ήσαν χλωμοὶ καὶ ἄναι- μοι, ἀόμματοι καὶ κωφοὶ σὰν τοὺς ἐξωγήινους τοῦ καιροῦ µας, ἀλλὰ ζωντα- νοὶ καὶ ὁραστήριοι, ὅλο μάτια κι αὐτιά, ἀφοῦ τὰ μάτια καὶ τ’ αὐτιὰ τῶν πο- λιτῶν πρὸς αὐτοὺς ἐνατένιζαν, πρὸς τὰ ἰδανικά τους, τὰ ὁποῖα οἱ ἴδιοι ἔθεσαν μὲ σκοπὸ τὴν κατάκτηση καὶ τὸν ἐξανθρωπισμό τους. Τοιουτοτρόπως τ’ ἀγάλματα καὶ τὰ γλυπτὰ διαρκῶς ἐπληθύνοντο χωρὶς κα- νένα κίνδυνο κλοπῆς ἢ καταστροφῆς: τὰ δάση αὐξάνονταν ὁσημέραι, αὐξά- νοντας συγχρόνως τὶς δυνατότητες καλῆς ζωῆς: οἱ πηγὲς ἐδρόσιζαν τοὺς ἀνθρώπους, ἀπολαμδάνοντας τὸν σεδασμὸν τῶν θνητῶν, καὶ τὰ ζωντανὰ ἀπε- ρίσπαστα ἔδιναν τὸν κατὰ φύσιν ὑπὲρ τῆς ὑπάρξεώς τους ἀγῶνα. Ὥσπου κάποτε ἦλθαν οἱ διάστροφοι ἐξ- -ουσιαστές, φέρνοντας μαξί τους τὸν δικό τους ἐξωγήινο θεό, δορυφορούμενο ἀπ’ τοὺς δικούς του «ἥρωες» καὶ «σοφούς», ποὺ «ἔφεραν 6ίόλους γραμμάτων καὶ ἀριθμῶν, τὴν πᾶσαν Υποταγὴ καὶ Δύναμη, τοὺς Νόμους τοὺς θεσπίζοντας τὰ καλὰ καὶ συμφέροντα», ὅπως λέγει δ᾽ Ελύτης. Οἱ δορυφόροι τῆς ἐξ-ουσίας καὶ τοῦ «ζηλωτῆ» θεοῦ τής, ἔχο- ντας γεμᾶτες τὶς τσέπες χρυσό, «καθεῖλον τοὺς δωμοὺς τῶν ᾽Ολυμπίων καὶ τὰ γλυπτὰ αὐτῶν κατέκαυσαν πυρὶ καὶ ἐσκύλευσαν τὰ σκύλα τῶν πόλεων καὶ ἐς γῆν ἔφερον πᾶν τὸ ὡραῖον, τὸ ἑλληνικόν». Καὶ οἱ μὲν ὀλίγοι (:) καὶ ἄριστοι ἔπεσαν, δίδοντας τὸν ὑπὲρ πάντων ἀγῶνα, οἱ δὲ πολλοὶ καὶ ἀνόητοι, ἂν δὲν