ΗΛΙΑΣ Λ. ΤΣΑΤΣΟΜΟΙΡΟΣ Ἢ σήψη τοῦ σύγχρονου Πύθωνα κι ὁ πανάρχαιος ᾽Απολλώνιος Λόγος Ἔχει µεγάλη σημασία, ἄν θέλουμε νὰ κατανοήσουμε τὴν ἐποχή µας, νὰ προσπα- θήσουµε νὰ βροῦμε τὴν πηγὴ τῆς κοινωνι- κῆς κακοδαιμονίας, ποὺ ἐξ αἰτίας της ἐπὶ χιλιετίες οἱ λαοί, ἐν ἀδυναμία νὰ ἐντοπί- σουν τὰ πραγματικὰ αἴτια, καταφεύγουν συνεχῶς στὸν πόλεμο. Καὶ δυστυχῶς ὁ πό- λεμος εἶναι ἡ κορύφῶση τῆς παραδοχῆς ἆ- κατανοήτων αἰτίων, παραδοχῆς ποὺ σὺυνι- στᾶ τὴν παρανοϊκότητα. Ἢ σκέψη µου, ἀ- ναζητῶντας μιὰ «βακτηρία» στὸ δύσκολο δρόµο τῆς ἀνάπτυξης ἑνὸς τόσο μεγάλου θέματος, στράφηκε σὲ δύο μεγάλους ἑρμη- νευτὲς τῶν ἀνθρώπινων πραγμάτων: ὁ ἕνας εἶναι ὁ μεγάλος Βοιωτὸς Ἡσίοδος, ποὺ ἕ- ζησε χιλιετίες πρὶν καὶ ὁ ἄλλος ὁ Μάρτιν Χάιντεγκερ. Γιὰ τὸν 'Ἡσίοδο, ἄν ἤθελα νὰ σᾶς τὸν παρουσιάσω, δὲν θὰ μποροῦσα νὰ κλείσω τὸ ἔργο του καὶ τὴν σημασία τοῦ ἔργου του µέσα σὲ λίγες γραμμὲς ἑνὸς µε- λετήµατος. Τὸν Μ. Χάιντεγκερ δὲν εἶναι νομίζω ἀναγκαῖο νὰ τὸν παρουσιάσω ἐγὼ στοὺς ἀναγνῶστες τοῦ «Δαυλοῦ». Τὸ µόνο ποὺ θὰ πῶ γι᾿ αὐτόν, εἶναι τὸ τοῦ Ἰσοκρά- τους: «Καὶ τὸ τῶν Ἑλλήνων ὄνομα πεπούη- κεν μηκέτι τοῦ γένους ἀλλὰ τῆς διανοίας δοκεῖν εἶναι καὶ μᾶλλον Ἕλληνας καλεῖ- σθαι τοὺς τῆς παιδεύσεως τῆς ἡμετέρας ἢ τοὺς τῆς κοινῆς φύσεως μετέχοντας». (Ας εἶναι αἱ λέξεις αὐτὲς μνημόσυνο τοῦ ἀν- δρός). Ἔχει γίνει σήµερα συνείδηση σὲ πολ- λούς, καὶ μερικοὶ μάλιστα ἐπισημαίνουν, ὅτι: Δὲν ἀπέχουμε, χρονικῶς, παρὰ ἐλάχι- στα ἀπ᾽ τὴν ὁριστικὴ ἐπικράτηση τῆς ἑ- κτροπῆς, ποὺ ἐγὼ θὰ τὴν ὀνομάσω «δια- στροφὴ τῆς ἀπόλυτης συμφωνίας». "Ας δοῦμε, πῶς ἐκφράζεται τὸ πνεῦμα σήµερα, στὴν ἐποχὴ τῶν «ἐργαλειακῶν θρυμματισμένων γνώσεων», ὅπως ἔλεγε ὁ Μ. Χάιντεγκερ. ο Ἑρμηνεύουμε --λέγει-- σήμερα τὸ πνεῦμα σὰν «ἐξυπνάδα». Εἶναι λάθος νὰ θεωροῦμε τὸ πνεῦμα σὰν ἁπλῆ νοημοσύνη. Ἡ ἁπλῆ νοημοσύνη σκέφτεται, ὑπολογίζει καὶ παρατηρεῖ τὰ περιβάλλοντα τὸν ἄν- θρωπο πράγματα, μὲ σκοπὸ τὴν συμπλή- ρωση ἤ τὴν μετατροπή, πάντα γιὰ τὴν πα- ραγωγὴ νέων πραγμάτων. Αὐτὴ τὴν νοημοσύνη: μποροῦμε νὰ τὴν ἀναπαράγουμε µέσα ἀπὸ μιὰ ὀργάνώση, πρᾶγμα ποὺ δὲν ἰσχύει γιὰ τὸ Πνεῦμα. “Ο- λος ὁ «φιλολογισμὸς καὶ αἰσθητισμὸς --συνεχίζει--- δὲν εἶναι παρὰ μιὰ ἀργοπο- ρηµένη συνέπεια καὶ ἕνα νόθο παραπροϊὸν τοῦ πνεύματος, τοῦ παραφθαρµένου σὲ ἐ- ξυπνάδα. Τὸ ἁπλῶς πνευματῶδες εἶναι ἕνα κατ᾽ ἐπίφαση πνεῦμα, ποὺ καλύπτει ἀκρι- βῶς τὸ κενὸ τῆς ἀπουσίας πνεύματος. ο Τὸ πνεῦμα, τὸ παραφθαρµένο σὲ ἐξυ- πνάδα, μεταβάλλεται σ᾽ ἐργαλεῖι, ποὺ μπορεῖ νὰ ὑπηρετεῖ σκοποὺς ἀντίπαλους πρὸς τοὺς σκοποὺς τοῦ πνεύματος. Καὶ τὸ χειρότερο, ὁ χειρισμὸς τοῦ πνεύματος - ἐρ- γαλείου εἶναι ὑπόθεση, ποὺ μπορεῖ νὰ διδα- χθοῦν ἀλλὰ καὶ νὰ διδάξουν ὅλοι οἱ ἐχθροὶ τοῦ πνεύματος. Ἢ χρησιμοποίηση τοῦ πνεύματος - ἐργα- λείου φαίνεται ἔντονα, ὅταν αὐτὸ ρυθμίζει καὶ ἐξουσιάζει τὶς ὑλικὲς συνθῆκες παρα- γωγῆς (κυριαρχία ἑνὸς κόμματος ἢ ἑνὸς ἡ- γέτη) ἤ δικαιολογῶντας καὶ ἑρμηνεύοντας τὰ δικά µας ἀνώμαλα πράγματα (μιᾶς δῆ- θεν φιλελεύθερης νοοτροπίας) διὰ τοῦ σχη- ματισμοῦ ἑνὸς εὔθραστου ύπερ-οικοδομµή- ματος, ποὺ εἶναι λάθος ἄν ἐκληφθεῖ κι᾽ αὖ- τὸ σὰν πνευματικό. ο Τὸ πνεῦμα ποὺ νοεῖται σὰν ἐξυπνάδα, πρέπει νὰ εἶναι σὲ κάθε περίπτωση δευτε- ρεῦον στοιχεῖο στὴν τάξη τῶν ἐνεργῶν δυ- νάµεων ποὺ καθορίζουν τὴν ὕπαρξή µας. Ὡστόσο, αὐτὸ εἶναι ἀναληθές, γιατὶ κάθε δύναμη καὶ πραότητα τοῦ σώματος, κάθε εὐτολμία τοῦ ξίφους, ἀλλὰ καὶ κάθε εὑρη- µατικότητα τῆς νοημοσύνης µόνο ὅταν θε- µελιώνονται ἐπὶ τοῦ πνεύματος, ὑψώνονται καὶ ἀποκτοῦν τὸ γονιμοποιοῦν νόηµα, ποὺ ἐξανθρωπίζει τὶς πράξεις µας. Τὸ πνεῦμα πρέπει νὰ εἶναι τὸ κυριαρχοῦν πρῶτον, ὁ φορέας ζωῆς καὶ ὄχι τὸ ἔσχατο, δηλαδὴ ὁ ἁπαραίτητος τρίτος παράγων. Καὶ συνεχί- ζει: ο "Ας κυτάξουµε τὴν ἐπιστήμη. Οἱ κλά- δοι τῶν ἐπιστημῶν εἶναι ἀπομακρυσμένοι μεταξύ τους. Ὁ καθένας χειρίζεται τὸ ἀντι- κείμενό του μὲ ριζικῶς διάφορο τρόπο. Αὐ- τὴ ἡ θρυμματισμένη πολυπτυχία τῶν ἐπι- στημονικῶν κλάδων ὀφείλει τὴν συνοχή