Α. Π. ΑΕ ΜΒΊΕΟΝΟΑ Ἑλληνικὴ φιλοσοφία καὶ χριστιανισμὸς Ι4εύτερη συνέχεια] Δύο εἰδικὲς «φιλοσοφικὲς ἑρμηνεῖες τῆς προχριστιανικῆς λατρείας θὰ μᾶς ἁπασχο- λήσουν ἐν συντοµίᾳ ἐδῶ, ἐπειδὴ εἶναι σχε- τικὲς μὲ τὸ κύριο θέµα µας, τὴν ἐμπλοκὴ τῆς ἑλληνικῆς φιλοσοφίας μὲ τὸ χριστιανι- σµό. Ἢ πρώτη εἶναι ἡ θεωρία, ποὺ φαίνεται νὰ προέρχεται ἀπὸ τὸ Ξενοκράτη, τὸ µα- θητή τοῦ Πλάτωνος (Πλουτάρχου, Ἶσις καὶ Ὅσιρις, 361β) καὶ ποὺ ἀναπτύσσεται ἀ- πὸ τὸ νεοπλατωνικὸ Πορφύριο στὴν πρα- µατεία του γιὰ τὴ φυτοφαγία (Περὶ ἁποχῆς ἐμψύχων, 2.40-3), σύµφωνα μὲ τὴν ὁποία οἱ παραδοσιακὲς διηγήσεις (μῦθοι) καὶ ἵερο- τελεστίες, τὶς ὁποῖες οἱ φιλόσοφοι εὗρι- σκαν ἀποκρουστικὲς, ἀναφέρονται στὴν κατώτερη τάξη τῶν πονηρῶν πνευμάτων (δαίμονες) μᾶλλον παρὰ στοὺς θεούς. Ἡ θεωρία αὐτὴ κατὰ τὴν περίοδο τῆς συγ- κρούσεως μεταξὺ χριστιανισμοῦ καὶ ἁρ- χαίου κόσμου ἀποδείχθηκε πάρα πολὺ ἆτυ- χὴς ἀπολογητικὴ ἐπινόηση τῶν ἐθνικῶν, ἡ ὁποία, χωρὶς νὰ προσφέρη τίποτε στὴν ὑ- περάσπιση τοῦ κύρους τῶν ἀρχαίων θεῶν, χρησιμοποιήθηκε ἀπὸ τοὺς Χριστιανούς, γιὰ ν᾿ ἀποδειχθῆ, ὅτι ἀκόμη καὶ κατὰ τὴ γνώμη τῶν πιὸ μορφωμένων μὴ Χριστια- νῶν οἱ θεοὶ αὐτοὶ δὲν ἦταν τίποτε ἄλλο ἀπό δαίμονες, μὲ τὴ σημασία ποὺ οἱ Χριστιανοί ἔδιναν στὸν ὅρο αὐτό. Ἡ ἄλλη φιλοσοφικὴ ἑρμηνεία, ποὺ ἦταν πιὸ σημαντικὴ καὶ ἄ- σκησε θετικὴ ἐπίδραση στὸ χριστιανικὸ δόγμα καὶ τὴν πρακτική, ἀποτελοῦσε ὑπε- ράσπιση της λατρείας τῶν ἀνθρωπομόρ- φων εἰκόνων τῶν θεῶν ἐναντίον προφανῶς τῆς κριτικῆς ποὺ ἀσκοῦσαν οἱ Στωικοί κα- τὰ τῆς ἰσχύουσας αὐτῆς πρακτικῆς (ποὺ μπορεῖ νὰ ἀνιχνευθεὶ στὸ τέλος τοῦ α αἱ. μ.Χ.), ἑρμηνεία ποὺ χρησιμοποίησαν ἀργό- τερα ὁ Κέλσος, ὁ Πορφύριος καὶ ἄλλοι, γιὰ νὰ ἀντικρούσουν τὶς χριστιανικὲς κατηγο- ρίες περὶ εἰδωλολατρίας καὶ ξανάρθε στὴν ἐπικαιρότητα ἀπὸ τοὺς Χριστιανοὺς πιθα- νῶς κατά τὸ τέλος περίπου τοῦ στ᾽ αἱ. μ.Χ., ὁπότε οἱ τελευταῖοι ἐγκατέλειψαν τὴν ἐκ παραδόσεως ἑβραϊκὴ ἀπέχθειά τους κατὰ τῆς λατρείας τῶν ἱερῶν εἰκόνων.(" (1) Γιὰ τὴ φιλοσοφικὴ αὐτὴ ὑπεράσπιση τῶν εἰκόνων καὶ τὴν ἀναβίωσή της ἀπὸ Χριστιανοὺς καὶ τὴν μεταγενέστερη χρησιμοποίησή τῆς κατὰ τὴν Εἰκονομαχία. βλ. Ρ.]. Αἰεχαπάες, 7μὸ βΡα!γί- Οἱ Ἕλληνες φιλόσοφοι τοῦ παρελθόντος καὶ τῶν χρόνων ποὺ ἐξετάζουμε εἶχαν, ἀπὸ τὴ σκοπιὰ τῶν Χριστιανῶν, πολλὰ νὰ προ- σφέρουν στὴν θρησκευτικὴ καὶ ἠθικὴ διδα- σκαλία, ποὺ δὲν ἦταν ἀναγκαστικά συνυ- φασμένη µόνο μὲ τὴν ἀρχαία λατρεία καὶ μυθολογία, ἀλλὰ θὰ μποροῦσε νὰ εἶναι χρήσιµη καὶ γιὰ τοὺς χριστιανικοὺς σκο- πούς. ᾽Απομένει νὰ ἐξετασθῆ, τί ἐπεδίωκαν οἱ Χριστιανοὶ ποὺ χρησιμοποίησαν τὶς ἑλ- ληνικὲς φιλοσοφικὲς ἰδέες, ποιές ἀπ᾿ αὐτὲς υἱοθέτησαν ἤ ἀπὸ ποιὲς ἐπηρεάσθηκαν ἆ- συναίσθητα καὶ πῶς ἐξελίχθηκαν οἱ ἰδέες αὐτὲς μὲ τὴ νέα χριστιανικὴ τους ἀμφίεση. (Φαίνεται, ὅτι ὑπάρχουν ἐλάχιστες σοβα- ρὲς ἐνδείξεις γιά ἀντίστροφη ἐπίδραση τοῦ χριστιανισμοῦ ἐπὶ τῆς ὑστέρας ἑλληνικῆς φιλοσοφίας, μολονότι ὁ ᾽Αμμώνιος «Σακ- κᾶς», ὁ διδάσκαλος τοῦ Πλωτίνου κατὰ τὸν γ᾽ αἰ., λέγεται, ὅτι ἦταν ἀρνησίθρησκος Χριστιανός, καὶ μολονότι δὲν μπορεῖ νὰ ᾱ- ποκλεισθῆ ἀπόλυτα κάποια χριστιανικὴ ἐ- πίδραση τῇδε κακεῖσε στὸν ὕστερο Νεο- πλατωνισμὸ τῶν ε΄ καὶ στ αἰώνων). Οἱ Χριστιανοὶ ποὺ χρησιμοποίησαν τὴν ἕλλη- νικὴ φιλοσοφία γιὰ νὰ μπορέσουν νὰ κά- νουν ἀντιληπτὰ τὰ δόγματα τῆς θρησκείας τους, νὰ τὰ συνδυάσουν μὲ ἄλλα θρησκευ- τικὰ δόγματα ἤ νὰ τὰ προσδιορίσουν ἀντι- παραθέτοντάς τα πρὸς ἄλλες χριστιανικὲς δογματικὲς θέσεις, ἀνέπτυξαν οὐσιαστικὰ ὅμοιες δραστηριότητες μὲ ἐκεῖνες τοῦ µεί- ζονος προκατόχου τους, τοῦ Ἰουδαίου Φί- λωνος τοῦ ᾽Αλεξανδρέως (ἑνὸς συγχρόνου τοῦ ἀποστόλου Παύλου), τοῦ ὁποίου ἡ ἐπί- ὅραση, ἄμεση ἤ ἔμμεση, ἐπὶ τῶν Χριστια- νῶν διανοουμένων ὑπῆρξε πολὺ µεγάλη, μολονότι ὁ ἴδιος ἐπηρέασε λίγο ἥ καθόλου τὴν ἑβραϊκὴ σκέψη. ᾿Επεδίωκαν τοῦτο μό- νο, νὰ μεταφράσουν τὴ θρησκευτικὴ ἀπο- κάλυψη, ποὺ δόθηκε µέσω τῆς ἑβραϊκῆς Γραφῆς στὴν ὁποία πρόσθεταν τὴ δική τους Καινὴ Διαθήκη, μὲ ὄρους κατανοη- τούς καὶ ἀποδεκτούς ἀπὸ ἀνθρώπους ποὺ εἶχαν, πολὺ ἤ λίγο, σπουδάσει τὴν ἑλληνι- κὴ φιλοσοφία. ΑΤΕΠ Νίοδερμογιις (Οχίογα, 1958), κεφ. ἢἰ καὶ Α. Η. ΑιπηςΙΓΟΠΡ. "Φοπιε { οπιπιδπἰς οη Ι1Π6 Ώενείορπιεπί οὗ τη6 ΤΠΕΟΙΟΡΥ οἱ Ιπιαρες” (Φιμάία Ραϊτίςιίσα. ΙΧ. Βεγ]η 1966. σελ. 1 17-26).