ΕΥΑΙΓΓΕΛΟΣ ΤΓ. ΡΟ2ΖΟΣ. Θουκυδίδης: ὃ θεμελιωτὴς τῆς πολιτικῆς σκέψης ] σως τὸ πιὸ κτυπητὸ δεῖγμα τῆς ἐποχῆς μας, ποὺ φανερώνει τὴν παρακμὴ καὶ τὴν ἀποσύνθεση τῶν ἀξιῶν µας, εἶναι ἡ πε- ριφρόνηση καὶ ἡ ἀδιαφορία µας ἀπέναντι στοὺς μεγάλους πνευματικούς µας δη- μιουργούς. Παλαιοὺς καὶ νεώτερους, εἴτε ποιητὲς εἶναι αὐτοὶ ἤ ἱστορικοί, φιλόσο- φοι... Δυστυχῶς τὴν ἴδια τύχη ἔχει καὶ ἕνας ἀπὸ τοὺς πιὸ μεγάλους στοχαστές µας ὅ- λων τῶν ἐποχῶν, πού, παρ᾽ ὅλον ὅτι ἔζησε καὶ ἔγραψε πρὶν δυόµισυ χιλιάδες χρόνια περίπου, διατηρεῖ τὸ ἔργο του τὴν ἐπικαι- ρότητά του καὶ τὸ ἐνδιαφέρον του ἁδιά- πτωτο ἕως σήµερα. Πρόκειται γιὰ τὸν ᾿Αθηναῖο Θουκυδίδη, τὸν πατέρα τῆς ἐπιστημονικῆς ἱστορίας καὶ τῆς πολιτικῆς σκέψης. Ἐαφνιάζεται κανεὶς μὲ τὴν διαχρονικἡ ἰσχὺ τῶν συµπε- ρασμάτων του. Ὅλα ὅσα εἶχε διαπιστώσει καὶ πεῖ τότε ἰσχύουν πάντοτε. Ὅλα ὅσα ἕ- γιναν, τότε, συνεχίζονται νὰ γίνονται καὶ στὶς μέρες μας, Ἔφ᾽ ὅσον δὲν ἄλλαξε (οὔτε μπορεῖ εὔκολα ν᾿ ἀλλάξει) ἡ ἀνθρώπινη φύ- ση, οἱ ἄνθρωποι στὶς μεταξύ τους σχέσεις μέσα καὶ ἔξω ἀπὸ τὶς «πόλεις» τοὺς θὰ συμπεριφέρονται καὶ θὰ ἀντιδροῦν πάντα σύμφωνα μὲ τοὺς τρόπους ποὺ περιέγραψε ἐκεῖνος, Ὅλα τέλος τὰ προβλήματα τῆς πολιτικῆς, τῶν διακρατικῶν σχέσεων, τὰ προβλήματα ποὺ σχετίζονται μὲ τὶς ἠθικὲς σχέσεις, τὴν συμπάθεια, τὸ φόβο, τὴν ἐκδί- κηση, τὴν πρόληψη ἢ τὴν βία μᾶς τὰ τοπο- θετεῖ μὲ ἀπόλυτη σαφήνεια καὶ στὶς πραγ- µατικές τους, πάντοτε, διαστάσεις. Γιὰ τοὺς μαθητὲς καὶ τοὺς μελετητές του, γιὰ μᾶς, ὅλα σχεδὸν γύρω ἀπὸ τὴν πο- λιτική, τὴν εἰρήνη καὶ τὸ πόλεμο, τὴ δηµο- κρατία καὶ τὴν ὀλιγαρχία ἔχουν πλέον λε- χθεῖ. “Ὅλοι οἱ μεταγενέστεροι δὲν ἔκαναν, ἄσχετα ἄν τὸ γνώριζαν ἤ ὄχι, παρὰ ἐπεξη- γήσεις καὶ συμπληρώσεις στὴ σκέψη του, “Ὅπως καὶ ὅλες οἱ μετὰ τὸν Πελοποννη- σιακὸ Πόλεμο συγκρούσεις, ὁποιασδήποτε κλίμακας ἤ σ᾽ ὁποιοδήποτε σημεῖο τοῦ κό- σµου, γιὰ ὁποιοδήποτε λόγο, δὲν εἶναι πα- ρὰ ἐπαναλήψεις. "Ολοι ἄλλωστε οἱ πόλε- μοι δημιουργοῦν τὰ ἴδια διλήμματα, τὶς ἴ- διες προβληματικές, καταλήγουν στὰ ἴδια ἁδιέξοδα καὶ ἔχουν τὶς ἴδιες μοιραῖες ἐπι- πτώσεις ποὺ εἶχε ἐκεῖνος. Ὅσο λοιπὸν μποροῦμε νὰ ποῦμε, πὼς ἡ πολιτικὴ σκέψη τοῦ Θουκυδίδη ἔχει ἀπόλυτη ἰσχὺ καὶ σή- μερα, καὶ τίποτα, ἤ σχεδὸν τίποτα, δὲν ἔγι- νε ὡς τώρα ποὺ ἐκεῖνος νὰ μὴ τὸ εἶχε προ- βλέψει, περιγράψει ἤ ἀναλύσει, τὸ ἴδιο μποροῦμε νὰ ποῦμε καὶ γιὰ τὶς ἀνθρώπινες κοινωνίες καὶ τὶς διεθνεῖς σχέσεις. Οἱ «νό- μοι» ἤ, καλύτερα, οἱ «ὁμοιομορφίες», γιὰ νὰ θυμηθοῦμε τὴν διατύπωση τοῦ Β. Παρέ- το, τοῦ Θουκυδίδη ἔχουν πάντοτε τὴν ἴδια ἰσχύ, γεγονὸς ποὺ σημαίνει, πὼς ὁ «πελο- ποννησιακὸς πόλεμος» συνεχίζεται πάντο- τε. Στὴν σύγχρονη παγκόσμια σκακιέρα παίζουν τὸ ἴδιο, τὸ αἰώνιο παιχνίδι τῆς πο- λιτικῆς ἀντιπαράθεσης, οἱ κάθε φορὰ με- γάλες δυνάμεις σὲ μιὰ ἀδιάκοπη προσπά- θεια ἐξισορρόπησης καὶ ἐπικράτησης, προβολῆς καὶ ἐπέκτασης τῆς δύναμής τους... λλὰ ἄς ἔρθουμε καλύτερα στὸν ἴδιο τὸ μεγάλο ᾿Αθηναῖο ἱστορικὸ καὶ πο- λιτικὸ φιλόσοφο καὶ ἄς προσπαθήσουμε, πολὺ συνοπτικά, νὰ μποῦμε στὰ μύχια τῆς σκέψης του. Νομίζω, πώς, πρῶτα-πρῶτα, ὁ Θουκυδίδης ὑπῆρξε ἕνας μεγάλος ρεαλι- ατής. ᾿Απόφυγε νὰ δώσει στὸ μήνυμά του ἠθικοπλαστικὸ περιεχόµενο ἤ μεταφυσικὲς προεκτάσεις. Οἱ Θεοί, τὸ πίστευε ἀκρά- δαντα, δὲν ἀνακατεύονται στὶς ἀνθρώπινες σχέσεις. Ὅσα ἔγιναν ἤ θὰ γίνουν στὸ μέλ- λον, θὰ ἔχουν πάντα τὰ ἴδια κίνητρα. Τὰ συμφέροντα, οἱ φιλοδοξίες, τὰ πάθη, ὁ πό- θος γιὰ ἐκδίκηση, τὸ ἄπλωμα τῆς ἐξου- σίας, ὁ φόβος, οἱ ἀνάγκες εἶναι καὶ θὰ εἶναι πάντα τὰ βασικότερα κίνητρα τῆς ἰστο- ρίας. Οἱ συγκρούσεις, ἀναίμαχτες στὸ χῶ- ρο τῶν διπλωματικῶν σχέσεων, τῶν ἐμπο- ρικῶν καὶ πολιτιστικῶν ἀνταλλαγῶν ἤ αἱ- ματηρὲς καὶ βίαιες, θὰ ξεκινοῦν πάντα ἀπὸ τὰ ἴδια αἴτια: τὴν ἀνάγκη ἐὀπιβίωσης, τὸ αἴ- σθηµα ἀνασφάλειας, τὴ θέληση γιὰ ἴσχυρο-