ΜΑΝΩΛΗΣ ΜΑΡΚΑΚΗΣ Πολιτικὴ λογοτεχνία καὶ λογοτεχνία τοῦ περιθωριακοῦ ἀνθρώπου Δύο τάσεις φαίνεται νὰ χαρακτηρίζουν περισσότερο τὴν σύγχρονη λογοτεχνικὴ παραγωγή. Ἡ πολιτικὴ λογοτεχνία, ἀπὸ τὴν μιὰ μεριά, καὶ ἡ λογοτεχνία τοῦ περιθωριακοῦ ἀνθρώπου ἀπὸ τὴν ἄλλη, τόσο στὴν σφαίρα τοῦ ποιητικοῦ λόγου ὅσο καὶ στὴν σφαίρα τῆς πεζογραφικῆς δημιουργίας. Μὲ τὸν ὅρο «πολιτικὴ λογοτεχνία» ἐννοῶ τὴν στρατευμένη ἐκείνη λογοτεχνία, ποὺ σφυρηλατεῖ μηνύματα τοῦ πολιτικοῦ ἤθους της ἤ τῆς πολιτικῆς οὐτοπίας της. Στὴν περίπτωση αὐτὴ ὄχι τὸ ἄτομο σὰν φορέας τῶν πράξεων καὶ τῶν πλανῶν του, ἀλλὰ τὸ «κομματικὸ» ἄτομο γίνεται τὸ ἐπίκεντρο τῆς πεζογραφικῆς τέχνης ἤ τοῦ ποιητικοῦ λόγου. Μὲ τὸν ὅρο «λογοτεχνία τοῦ περιθωριακοῦ ἀνθρώπου» ἀπὸ τὴν ἄλλη μεριά ἀντιλαμβάνομαι ἐξ ἴσου σημαντικὸ σὲ ποσότητα μέρος τῆς λογοτεχνίας μας, ποὺ περιγράφει καὶ ἔμμεσα ἐξαίρει γεγονότα, ποὺ δὲν θεμελιώνουν ὑγιεῖς ἀνθρώπινες σχέσεις καὶ κατὰ τοῦτο κοινωνικοὺς σχηματισμούς. Σεξουαλικές διαστροφές, ὁ ψυχεδελικὸς πολιτισμός, ἡ ἄρνηση κάθε παραδοσιακῆς ἀξίας ποὺ εἶχε συμβάλει στὴν ἵδρυση τῶν πιὸ εὕρωστων δομῶν τῆς ἱστορικῆς ζωῆς μας κερδίζουν σὲ ὑπεροχὴ καὶ τείνουν νὰ μυθοποιοῦνται, ἀντὶ νὰ στηλιτεύονται. Ἢ δεύτερη, ἰδιαίτερα, τάση μπορεῖ ἔμμεσα νὰ συνδεθεῖ μὲ τὴν ἄνοδο τῆς κοινωνίας τῆς μάζας καὶ τὸν ἀφανισμό τῆς προσωπικῆς ὑπευθυνότητας ἐνώπια στὶς ἀντινομίες τῆς ἱστορικῆς ζωῆς καὶ τὴν ἐπιβολὴ μιᾶς συλλογικότητας ἀπαράμιλλα λειτουργικῆς στὴν τωρινὴ φάση τοῦ βιομηχανικοῦ πολιτισμοῦ μας, ὅπου τονίζεται τὸ πρακτικό, ἡ ἀπομυθοποίηση, ἡ νεότητα σὰν φορέας αὐξημένης παραγωγικότητας καὶ αὐξημένης σεξουαλικότητας, τὸ μέτριο, ἡ ὁμοιομορφία καὶ τὸ ἀποτελεσματικό, ἐνῶ ὁ αὐθεντικὸς ἄνθρωπος παραγκωνίζεται ἀπὸ τὸν ρόλο του στὴν ἱστορικὴ διαδικασία. Στὴν περίπτωση αὐτὴ ὁ ὑγιὴς ψυχισμός, ἐφ ̓ ὅσον δὲν εἶναι συστημικὰ λειτουργικός, φαίνεται νὰ προβληματίζει καὶ τοὺς φορεῖς ἀκόμη τῆς πολιτικῆς ἐξουσίας. Ἢ λογοτεχνία τοῦ περιθωριακοῦ ἀνθρώπου στὴν προσπάθειά της ν ̓ ἀποκαλύψει ἤ νὰ παρουσιάσει ἐντυπωσιακές, ἀρρωστημένες καταστάσεις ἤ πλευρές τοῦ κοινωνικοῦ σώματος καὶ τῶν φορέων του τείνει νὰ συμβάλλει στὴν ἀνατροπὴ τῶν παραδοσιακῶν κλιμακώσεων ἀπὸ τὶς συνειδήσεις τῶν νεώτερων γενεῶν καὶ νὰ ὑπονομεύει τὶς δομὲς ποὺ σημάδεψαν τὶς προηγούμενες φάσεις τῆς ἱστορικῆς ζωῆς μας. Δὲν εἶναι μόνο ὅμως ἡ λογοτεχνία, ἀλλὰ καὶ τὸ θέατρο, ὁ κινηματογράφος, τὰ περιοδικἁ ἤ τὰ ἡμερήσια μέσα ἐνημέρωσης, ἡ τηλεόραση, ποὺ δέχονται ὅλο καὶ περισσότερο νὰ φιλοξενοῦν «ἀπελευθερωμένες» καταστάσεις. Ἡ λογοτεχνία, ἀπὸ τὴν ἄλλη μεριά, ποὺ ἐπιδιώκει νὰ παρουσιάσει ὑγιεῖς ἀνθρώπινες σχέσεις ἤ νὰ περιγράψει ἱστορικὰ θεμελιωτικὲς καταστάσεις ---τὸν ἄνθρωπο ποὺ δουλεύει, ποὺ ἀγαπᾶ, ποὺ βιώνει μιὰν ἰδέα, ποὺ θυσιάζεται--- τείνει νὰ σπανίζει κάτω ἀπὸ τὴν ἕνοχη σιωπὴ τῶν μέσων δημοσιότητας ἤ τοῦ κριτικοῦ λειτουργήματος. Εἶναι ἄραγε ἡ πόρνη, ὁ αἱμομείκτης γονιὸς ἤ ἀδερφός, ὁ ναρκομανής, οἱ ποικίλοι φορεῖς τῶν σεξουαλικῶν ἐλευθεριοτήτων οἱ αὐθεντικοὶ ἐκπρόσωποι τοῦ σύγχρονου πολιτισμοῦ μας; Ποιὸ εἶναι τὸ στατιστικὸ ποσοστὸ τῶν ἀν-