ΜΑΝΩΛΗΣ ΜΑΡΚΑΚΗΣ Πολιτικὴ λογοτεχνία καὶ λογοτεχνία τοῦ περιθωριακοῦ ἀνθρώπου Δύο τάσεις φαίνεται νὰ χαρακτηρίζουν περισσότερο τὴν σύγχρονη λογο- τεχνικὴ παραγωγή. Ἡ πολιτικὴ λογοτεχνία, ἀπὸ τὴν μιὰ μεριά, καὶ ἡ λογοτε- χνία τοῦ περιθωριακοῦ ἀνθρώπου ἀπὸ τὴν ἄλλη, τόσο στὴν σφαίρα τοῦ ποιη- τικοῦ λόγου ὅσο καὶ στὴν σφαίρα τῆς πεζογραφικῆς δημιουργίας. Μὲ τὸν ὅρο «πολιτικὴ λογοτεχνία» ἐννοῶ τὴν στρατευµένη ἐκείνη λογοτεχνία, ποὺ σφυ- ρηλατεῖ μηνύματα τοῦ πολιτικοῦ ἤθους της ἤ τῆς πολιτικῆς οὐτοπίας της. Στὴν περίπτωση αὐτὴ ὄχι τὸ ἄτομο σὰν φορέας τῶν πράξεων καὶ τῶν πλανῶν του, ἀλλὰ τὸ «κομματικὸ» ἄτομο γίνεται τὸ ἐπίκεντρο τῆς πεζογραφικῆς τέ- χνης ἤ τοῦ ποιητικοῦ λόγου. Μὲ τὸν ὅρο «λογοτεχνία τοῦ περιθωριακοῦ ἀν- θρώπου» ἀπὸ τὴν ἄλλη µεριά ἀντιλαμβάνομαι ἐξ ἴσου σημαντικὸ σὲ ποσότη- τα µέρος τῆς λογοτεχνίας µας, ποὺ περιγράφει καὶ ἔμμεσα ἐξαίρει γεγονότα, ποὺ δὲν θεμελιώνουν ὑγιεῖς ἀνθρώπινες σχέσεις καὶ κατὰ τοῦτο κοινωνικοὺς σχηματισμούς. Σεξουαλικές διαστροφές, ὁ ψυχεδελικὸς πολιτισμός, ἡ ἄρνη- ση κάθε παραδοσιακῆς ἀξίας ποὺ εἶχε συμβάλει στὴν ἵδρυση τῶν πιὸ εὕρω- στων δομῶν τῆς ἱστορικῆς ζωῆς µας κερδίζουν σὲ ὑπεροχὴ καὶ τείνουν νὰ μυ- θοποιοῦνται, ἀντὶ νὰ στηλιτεύονται. Ἢ δεύτερη, ἰδιαίτερα, τάση μπορεῖ ἔμμεσα νὰ συνδεθεῖ μὲ τὴν ἄνοδο τῆς κοινωνίας τῆς μάζας καὶ τὸν ἀφανισμό τῆς προσωπικῆς ὑπευθυνότητας ἐνώ- πια στὶς ἀντινομίες τῆς ἱστορικῆς ζωῆς καὶ τὴν ἐπιβολὴ μιᾶς συλλογικότητας ἀπαράμιλλα λειτουργικῆς στὴν τωρινὴ φάση τοῦ βιομηχανικοῦ πολιτισμοῦ μας, ὅπου τονίζεται τὸ πρακτικό, ἡ ἀπομυθοποίηση, ἡ νεότητα σὰν φορέας αὐξημένης παραγωγικότητας καὶ αὐξημένης σεξουαλικότητας, τὸ μέτριο, ἡ ὁμοιομορφία καὶ τὸ ἀποτελεσματικό, ἐνῶ ὁ αὐθεντικὸς ἄνθρωπος παραγκω- νίζεται ἀπὸ τὸν ρόλο του στὴν ἱστορικὴ διαδικασία. Στὴν περίπτωση αὐτὴ ὁ ὑγιὴς ψυχισμός, ἐφ᾽ ὅσον δὲν εἶναι συστημικὰ λειτουργικός, φαίνεται νὰ προβληματίζει καὶ τοὺς φορεῖς ἀκόμη τῆς πολιτικῆς ἐξουσίας. Ἢ λογοτεχνία τοῦ περιθωριακοῦ ἀνθρώπου στὴν προσπάθειά της ν᾿ ἀπο- καλύψει ἤ νὰ παρουσιάσει ἐντυπωσιακές, ἀρρωστημένες καταστάσεις ἤ πλευρές τοῦ κοινωνικοῦ σώματος καὶ τῶν φορέων του τείνει νὰ συμβάλλει στὴν ἀνατροπὴ τῶν παραδοσιακῶν κλιμακώσεων ἀπὸ τὶς συνειδήσεις τῶν νεώτερων γενεῶν καὶ νὰ ὑπονομεύει τὶς δομὲς ποὺ σημάδεψαν τὶς προηγούµε- νες φάσεις τῆς ἱστορικῆς ζωῆς µας. Δὲν εἶναι µόνο ὅμως ἡ λογοτεχνία, ἀλλὰ καὶ τὸ θέατρο, ὁ κινηματογράφος, τὰ περιοδικἁ ἤ τὰ ἡμερήσια µέσα ἐνημέ- ρωσης, ἡ τηλεόραση, ποὺ δέχονται ὅλο καὶ περισσότερο νὰ φιλοξενοῦν «ἀπε- λευθερωμένες» καταστάσεις. Ἡ λογοτεχνία, ἀπὸ τὴν ἄλλη μεριά, ποὺ ἐπι- διώκει νὰ παρουσιάσει ὑγιεῖς ἀνθρώπινες σχέσεις ἤ νὰ περιγράψει ἱστορικὰ θεμελιωτικὲς καταστάσεις ---τὸν ἄνθρωπο ποὺ δουλεύει, ποὺ ἀγαπᾶ, ποὺ βιώνει μιὰν ἰδέα, ποὺ θυσιάζεται--- τείνει νὰ σπανίζει κάτω ἀπὸ τὴν ἕνοχη σιωπὴ τῶν μέσων δημοσιότητας ἤ τοῦ κριτικοῦ λειτουργήµατος. Εἶναι ἄραγε ἡ πόρνη, ὁ αἱμομείκτης γονιὸς ἤ ἀδερφός, ὁ ναρκοµανής, οἱ ποικίλοι φορεῖς τῶν σεξουαλικῶν ἐλευθεριοτήτων οἱ αὐθεντικοὶ ἐκπρόσωποι τοῦ σύγχρονου πολιτισμοῦ μας; Ποιὸ εἶναι τὸ στατιστικὸ ποσοστὸ τῶν ἀν-