ΟΡΕΣΤΗΣ ΠΛΙΑΝΟΣ Ἢ Ἑλληνοαλθανικὴ συμμαχία τοῦ 1821 [Στὰ σχολικὰ διόλία δὲν ἀναφέρεται κἄν, ἐνῶ γράφεται στὰ «ψιλὰ» τῆς κλασσικῆς ἱστο- ριογραφίας. Κι ὅμως, ἂν ἡ ἑλλονοαλδανικὴ συμμαχία γιὰ κοινὸ ἀγῶνα ἐνάντια στοὺς Τούρκους, ποὺ συνάφθηκε στὴν "Ἤπειρο τὸν ᾿Ιανουάριο τοῦ 182], εἶχε εὐδοκιμήσει, ἡ ἔχδαση τῆς ἐπανάστασης θὰ ήταν ἴσως διαφορετική]. Ἡ ἄποψη ποὺ γενικὰ ἐπικρατεῖ στὴν ἑλληνικὴ κοινὴ γνώμη, ἔτσι ὅπως αὐτὴ διαμορφώνεται ἤδη ἀπὸ τὴ σχολικὴ ἐκπαίδευση, εἶναι ὅτι ἡ ἀντίθεση μεταξὺ τοῦ Εὐρωπαίου χριστιανοῦ ὀρθό- δοξου Ἕλληνα καὶ τοῦ ᾿Ασιάτη μουσουλμάνου Τούρκου δὲν μπορεῖ, παρὰ νὰ εἰναι καθολικὴ καὶ ἀγεφύρωτη, μιὰ ποὺ ἀπὸ μνήμης ἀνθρώπου θεωρεῖται ὅτι ἔφερε πάντα ἀντιμέτωπους τοὺς δύο αὐτοὺς λαούς. Νομίζω, ὅτι ἡ πεποίθηση αὐτὴ εἶναι προϊὸν τοῦ ὕστερου 19ου αἰῶνα, ἀπόρροια τῆς προσπάθειας ἐπανερμήνευσης ὁλόκληρης τῆς ἑλληνικῆς ἱστορίας μέσα ἀπὸ τὰ κρατικίστικα, ἑλλη- νορθόδοξα καὶ ἐθνικιστικὰ φίλτρα, ποὺ ἀνταποκρίνονταν στὸν ἰδεολογικὸ χαρακτῆρα τοῦ νεα- ροῦ ἑλληνικοῦ κράτους. Στὴν οὐσία τὰ πράγματα ἦταν πολὺ πιὸ περίπλοκα καὶ ὁ διαχωρισμὸς μεταξὺ χριστιανῶν καὶ μουσουλμάνων, Τούρκων καὶ Ἑλλήνων πολὺ λιγότερο εὐκρινὴς ἀπ᾿ ὅ,τι συνήθως πιστεύεται. Δὲν πρέπει π.χ. νὰ νομίζεται, ὅτι κατὰ τοὺς αἰῶνες τῆς ὀθωμανικῆς κυριαρχίας οἱ χριστιανοὶ Ἕλλη- νες τάσσονταν παντοῦ καὶ πάντα ἀνεπιφύλακτα στὸ πλευρὸ τῶν χριστιανῶν Εὐρωπαίων (Ἑνετῶν, Ρώσων κ.λπ.), ποὺ κατὰ καιροὺς πολεμοῦσαν ἐνάντια στοὺς Τούρκους. Στὴν Πελοπόννησο γιὰ παράδειγμα καὶ τὴ Στερεὰ κατὰ τὸν 16ο αἰῶνα ὑπῆρχαν ἱππότες (σπαχῆδες) καὶ τιμαριῶτες χρι- στιανοί. «Εἰς τούτους τοὺς καιροὺς ὁ Μορέας εἰχε Τούρκους ὀλίγους... καὶ ἦσαν ἄρχοντες Χρι- στιανοὶ σπαΐδες ἐπάνω εἰς τὸν τόπον' καὶ εἰς καιρὸν πολέμου ἔκαμναν καὶ αὐτοὶ σεφέρι ὁμοίως μὲ τοὺς Τούρκους...'». Ὅταν ὁ Μοροζίνης θέλησε νὰ καταλάδει τὴ Μονεμθασιὰ τὸ 1656, τὸ φρού- ιο ὑπερασπίστηκαν μὲ ἐπιτυχία ἀποκλειστικὰ “Ἕλληνες μάχιμοι, ἐπειδὴ ἡ τουρκικὴ φρουρὰ τὸ εἰχε ἐγκαταλείψει”. Κατὰ τὴν ἀναχατάληψη τῆς Πελοποννήσου ἀπὸ τοὺς Τούρκους τὸ 1715 μαζὶ μὲ τὸν Τοῦρχο στρατηγὸ Τοπὰλ ᾿Οσμὰν ἐχστράτευσαν ἐνάντια στοὺς Ἐνετοὺς καὶ πολλοὶ στερε- οελλαδίτες ἀρματολοί'. Ὅμοια τὸ 1779 οἱ κλέφτες τῆς Πελοποννήσου συμμαχοῦν μὲ τὸν καπετὰν πασᾶ Χασὰν Τζεζαϊρλῆ, γιὰ νὰ διώξουν τοὺς Αλθανούς, ποὺ λυμαίνονταν τὴ χώρα μετὰ τὴν ἀπο- χώρηση τῶν Ρώσων τοῦ ᾿Ορλὠφ'. Τὸ 1808 πάλι ὁ Εὐθύμιος Βλαχάδας στὴν ἐπανάστασή του ἐνά- ντια στον ᾽Αλῆ πασᾶ ζήτησε καὶ τὴ σύμπραξη τῶν Τούρκων τῶν Τρικάλων". Μὲ παρόμοιο ὅμως τρόπο μουσουλμᾶνοι συμπράττουν μὲ χριστιανοὺς ἐνάντια στὴν ὀθωμανικὴ ἐξουσία: Ἢ κύρια δύναμη τοῦ ἀρχικαπετάνιου τοῦ Μοριᾶ Ζαχαριᾶ Μπαρμπιτσιώτη ἀποτελοῦνταν ἀπὸ μουσουλμάνους. Μουσουλμᾶνος τν καὶ τὸ πρωτοπαλλήκαρόὀ του, ὁ Οσμάν Μπουλούκ- µπασης. Πρωτοπαλλήκαρα ὅμως καὶ ὀλάμηδες μουσουλμάνους εἶχαν καὶ ἄλλοι κλέφτες: ὁ κα- πετὰν Λιάκος ἀπὸ τὰ ᾿Αγραφα, ὁ Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, ὁ Μᾶρκος Μπότσαρης, ὁ ᾿Οδυσσέ- ας ᾿Ανδροῦτσος. Φαίνεται, ὅτι ἡ συμμαχία χριστιανῶν καὶ μουσουλμάνων ἐνάντια στὴν ἐξουσία τοῦ σουλτάνου ἢ κάποιου πασᾶ γινόταν δεχτὴ ὡς κάτι τὸ ἀπόλυτα φυσιολογικό. Τὸ 1804 οἱ Σου- λιῶτες ὑπέγραψαν συνθήκη μὲ τοὺς ἀγᾶδες τοῦ Μαργαριτίου κατὰ τοῦ ᾽Αλῆ πασᾶ, ὅπου ἀνα- γραφόταν χαρακτηριστικά: «Ώρκευτήκαμεν καὶ ἐγινήκαμεν ἀδέρφια χώρια ἀπὸ μιὰ πίστι νὰ εἴμαστε στο καλὸ καὶ στὸ κακὸ τοῦ ἐχθροῦ µας...»ὀ.᾿ Ακόμα πιὸ σηµαντικό: τὸ 1807, ὅταν οἱ Γάλ- λοι τοῦ Ναπολέοντα εἶχαν καταλάθει τὰ Ἑπτάνησα, ὁ Κολοχοτρώνης μὲ τὸν «θλάμη» του, τὸ Λα- λαῖο ᾽Αλῆ Φαρμάκη, καὶ μὲ τὴ συνεργασία τοῦ Γάλλου διοικητῆ τῶν Επτανήσων ἦρθαν σὲ συ- νεννόηση στὴ Ζάκυνθο μὲ μουσουλμάνους προκρίτους καὶ συζητοῦσαν νὰ φτιάξουν στὴν Πελο- πόννησο μιὰ κυδέρνηση μικτὴ ἀπὸ χριστιανοὺς καὶ μουσουλμάνους, μὲ σημαία ποὺ θὰ εἶχε ἀπὸ τὴ μιὰ μεριὰ τὸ σταυρὸ καὶ ἀπὸ τὴν ἄλλη τὴν ἡμισέληνο. Ὁ Γάλλος διοικητής τοὺς πρόσφερε µά- λιστα γι αὐτὸ τὸ σκοπὸ χρηματικὸ ποσό, γιὰ νὰ στρατολογήσουν 3.000 μουσουλμάνους Τσάµη- δες”. Τὸ ὅτι τέτοιες συμμαχίες ἦταν δυνατὲς καὶ συνομολογοῦνταν μὲ τόσο µεγάλη εὐκολία ὀφει- λόταν μᾶλλον στὸ γεγονὸς ὅτι τὰ συνερχόµενα μέρη ἐκτὸς ἀπὸ τὴ θρησκεία δὲν εἶχαν μεταξύ τους ἄλλες οὐσιαστικὲς διαφορές. Συχνὰ ἀνῆκαν στὴν Ίδια ἐθνότητα καὶ μιλοῦσαν τὴν ἴδια γλῶσσα. Γιατὶ θὰ πρέπει νὰ ποῦμε, πὼς οἱ μουσουλμᾶνοι τοῦ εὑρύτερου ἑλλαδικοῦ χώρου ἦταν στὴ µεγά- λη τους πλειοψηφία ντόπιοι - Ἕλληνες καὶ ᾿Αρδανίτες -, ποὺ σὲ κάποια στιγμὴ τῆς πολύχρονης τουρκοκρατίας εἴτε ἀπὸ ἐπιλογὴ εἴτε ἀπὸ ἀνάγκη ἐξισλαμίστηκανὶ. Δὲν εἶναι λοιπὸν διόλου ἐκπληκτικὸ τὸ ὅτι μιὰ τέτοια συμμαχία μεταξὺ χριστιανῶν καὶ μουσουλμάνων εἶδε τὸ φῶς τὶς πα-