ΕΙΑΝΝΗΣ ΚΥΡΙΑΚΑΚΟΣ Ὃ ἄνθρωπος κι ὃ χρόνος Τὸ παρελθόν καὶ τὸ μέλλον, πρὶν τὸ δοῦμε μέσα στὴν ἱστορία, θὰ πρέπει νὰ τὸ δοῦμε μέσα στὴν ψυχὴ τοῦ ἀνθρώπου. “Αμα αἰσθανθοῦμε τὸ χρόνο μέσα μας, τότε μόνο θὰ ἀντιληφθοῦμε πὼς κυλάει μέσα στὴ μεγάλη κατηγορία τοῦ φαίνεσθαι, δηλ. τὴν ἱστορία. Δὲν εἶναι ὁ χρόνος ἀνεξάρτητος ἀπὸ τὸν ἄνθρωπο. Δὲν ὑπῆρξε «καιρός», ποὺ δὲν ὑπῆρχε ἄνθρωπος. Ὁ χρόνος πῆρε ἔννοια καὶ ὑπολογίσθηκε σὰν χρόνος ἀπὸ τὸν ἄνθρωπο. «Τὸν κάθε καιρὸ ὁ ἄνθρωπος ἧταν καὶ εἷναι καὶ θὰ εἶναι, διότι ὁ χρόνος (καιρὸς) χρονοῦται μόνο στὸ βαθμὸ ποὺ ὑπάρχει ὁ ἄνθρωπος. Ὁ χρόνος γίνεται κάθε φορὰ χρόνος, μόνον χρονούμενος ὡς ἀνθρώπινη ἱστορικὴ ὕπαρξη», λέγει ὁ Μαρτῖνος Χάιντεγκερ. Ὁ χρόνος τῆς ψυχῆς εἶναι καὶ αὐτὸς γίγνεσθαι, ὅπως ὅλα μέσα στὸ Σύμπαν. Περιέχει καὶ ἐκφράζει τὴν κίνηση τῆς συνειδήσεως καὶ εἶναι μιὰ ἀπέραντη σειρὰ μὲ τελεῖες, ποὺ δίνουν τὴν ψευδαίσθηση τοῦ παρόντος. Τὸ παρὸν ὅμως δὲν ὑπάρχει οὐσιαστικά. ̓Απλῶς ἔχουμε ἕνα διαρκὲς μέλλον, ποὺ συνεχῶς ἀπογίγνεται μεταβαλλόμενο αὐτοστιγμεῖ σὲ παρελθόν. Δὲν προλαβαίνει νὰ ὑπάρξει παρόν, ἀφοῦ ἡ κίνηση τοῦ χρόνου εἶναι ἀσταμάτητη. Τὸ γίγνεσθαι τὸ ἀντιμετωπίζουμε κατάφατσα, τὸ πρόσωπό μᾶς εἶναι κολλημένο ἀπάνω στὸ χρόνο καὶ ὅπως μέσα στὸ τραῖνο, ὅπου τὸ τοπίο συνεχῶς ἀπομακρύνεται. Ποῦ εἶναι τὸ παρόν; Καὶ ὅμως συνεχῶς μιλοῦμε γιὰ τὸ παρόν. Βέβαια κάθε ψυχὴ ἔχει ἕνα γίγνεσθαι καὶ ἑπομένως τὸ δικό τῆς προσωπικὸ χρόνο. Ὅλα εἶναι χρόνος, καὶ ὁ χρόνος εἶναι κίνηση. Καὶ ἐμεῖς εἴμαστε χρόνος. Ἣ ὕπαρξη λοιπὸν εἶναι καὶ αὐτὴ χρόνος. Τί εἶναι ὅμως ὁ χρόνος; Διάρκεια βέβαια! Διάρκεια ὅμως χωρὶς παρόν. ̓Αδιάκοπη κίνηση. Δὲν ὑπάρχει στάση, γιὰ νὰ ὀνομασθεῖ παρόν. Διάρκεια πάλι τί εἶναι; Ἐδῶ ἡ ἀφαίρεση ἀρχίζει νὰ γίνεται χαοτική. ̓Αρχίζουμε νὰ χάνουμε ἀπὸ τὰ μάτια μας κάθε ἐξασφαλιστικὴ σταθερότητα καὶ ἄνεση. Ὁ Γιάσπερς λέει, πὼς ἡ ὕπαρξη ἐξαφανίζεται, μόλις ἀρχίζουμε νὰ τὴν παρατηροῦμε. Τὸ ἴδιο, νομίζω, γίνεται μὲ τὶς ἔννοιες «διάρκεια» ἤ «χρόνος». Ὃ Γιάσπερς ἀλλοῦ λέει: «Ενσαρκωνόμαστε σὲ μιὰ στιγμὴ τῆς ἱστορίας καὶ ἡ ὑπόσταση ἑνώνεται μὲ τὸ ἐμπειρικὸ εἶναι». Καὶ ὁ Κίρκεγκωρ προσθέτει: « Ὁ χρόνος ἑνώνεται μὲ τὴν αἰτιότητα». Ὅλος λοιπὸν ὁ χρόνος εἶναι μιὰ στιγμή; Καὶ αὐτὴ ἡ στιγμὴ εἶναι τὸ παρόν; "Αν ὀνομάσουμε ὅλο τὸ χρόνο στιγμή, τότε ἴσως νὰ δεχθοῦμε καὶ τὴν ὕπαρξη τοῦ παρόντος. Ἐμεῖς πάντως ἐπιμένουμε: Ὃ χρόνος εἶναι μόνο μέλλον καὶ παρελθόν. Καὶ ἐπειδὴ τὸ μέλλον δὲν εἶναι ἀκόμα συμβεβηκός, δὲν μπῆκε δηλ. ἀκόμα μέσα στὸ χρόνο, τολμοῦμε νὰ ποῦμε πὼς ὁ Χρόνος εἶναι μόνο παρελθόν. Ἢ ὑπόσταση, ὅπως λέει ὁ Γιάσπερς, «ἐἔαφανίζεται μόλις ἀρχίσουμε νὰ τὴν παρατηροῦμε». ̓Αλλὰ ἐδῶ καὶ ἕναν αἰῶνα ὁ Κίρκεγκωρ μὲ ἐπίθεση ἐνάντια στὸ λόγο, ἐκκέντρωσε τὴν προσοχὴ ἀπ ̓ αὐτὸν καὶ τὴν συγκέντρωσε στὴν ὑπόσταση. Ἣ ὑπόσταση ὅμως, ἄν καὶ ἑνίοτε χάνεται ἀπὸ τὰ μάτια μας, κινεῖται μέσα στὸ χρόνο, στὸ μέλλον, ποὺ διαρκῶς γίνεται παρελθόν. ́Ο Κίρκεγκωρ λέει: «Αν σκέφτομαι συνεχώς τὴν ὑπόσταση, τὴν καταστρέφω. ̓Αλλὰ αὐτὸς ποὺ τὴν σκέφτεται ὑπάρχει. Ἡ ὑπόσταση τίθεται ταυτόχρονα μὲ τὴ σκέψη»». Ὅλα αὐτὰ βέβαια μέσα στὸ χρόνο. Ἔχουμε ἀγώνα μέχρι θανάτου ἀνάμεσα στὴ σκέψη καὶ τὴν ὑπόσταση. Ὁ Ζὰν Βάλ ὅμως ἰσχυρίζεται, πὼς αὐτὸς ἀκριβῶς ὁ ᾱγώνας θανάτου συνθέτει τὴν ὑπόσταση. Νομίζω, πὼς στὸ σημεῖο αὐτὸ πλησιάζουμε τὴν ἀλήθεια, διότι ἤδη ἀγγίξαμε τὴν περιοχὴ τοῦ παραδόξου καὶ παραλόγου, ποὺ εἶναι ὁ δρόμος πρὸς τὸ εἶναι, ἑπομένως βρίσκεται ἔξω ἀπὸ τὸ χρόνο καὶ ἴσως γι ̓ αὐτὸ καὶ ἔξω ἀπὸ τὸ θέμα μας, ποὺ εἶναι ᾱκριβῶς ὁ χρόνος. ”Ας ἐπανέλθουμε λοιπὸν στὸ χρόνο μὲ