ΕΙΑΝΝΗΣ ΚΥΡΙΑΚΑΚΟΣ Ὃ ἄνθρωπος κι ὃ χρόνος Τὸ παρελθόν καὶ τὸ µέλλον, πρὶν τὸ δοῦ- με µέσα στὴν ἱστορία, θὰ πρέπει νὰ τὸ δοῦ- µε µέσα στὴν ψυχὴ τοῦ ἀνθρώπου. “Αμα αἰσθανθοῦμε τὸ χρόνο µέσα µας, τότε µόνο θὰ ἀντιληφθοῦμε πὼς κυλάει µέσα στὴ µε- γάλη κατηγορία τοῦ φαίνεσθαι, δηλ. τὴν ἱ- στορία. Δὲν εἶναι ὁ χρόνος ἀνεξάρτητος ἀ- πὸ τὸν ἄνθρωπο. Δὲν ὑπῆρξε «καιρός», ποὺ δὲν ὑπῆρχε ἄνθρωπος. Ὁ χρόνος πῆρε ἔννοια καὶ ὑπολογίσθηκε σὰν χρόνος ἀπὸ τὸν ἄνθρωπο. «Τὸν κάθε καιρὸ ὁ ἄνθρωπος ἧταν καὶ εἷ- ναι καὶ θὰ εἶναι, διότι ὁ χρόνος (καιρὸς) χρονοῦται μόνο στὸ βαθμὸ ποὺ ὑπάρχει ὁ ἄνθρωπος. Ὁ χρόνος γίνεται κάθε φορὰ χρόνος, μόνον χρονούμενος ὡς ἀνθρώπινη ἱστορικὴ ὕπαρξη», λέγει ὁ Μαρτῖνος Χάιν- τεγκερ. Ὁ χρόνος τῆς ψυχῆς εἶναι καὶ αὐτὸς γί- γνεσθαι, ὅπως ὅλα µέσα στὸ Σύμπαν. Πε- ριέχει καὶ ἐκφράζει τὴν κίνηση τῆς συνει- δήσεως καὶ εἶναι μιὰ ἀπέραντη σειρὰ μὲ τε- λεῖες, ποὺ δίνουν τὴν ψευδαίσθηση τοῦ πα- ρόντος. Τὸ παρὸν ὅμως δὲν ὑπάρχει οὐσια- στικά. ᾽Απλῶς ἔχουμε ἕνα διαρκὲς μέλλον, ποὺ συνεχῶς ἀπογίγνεται μεταβαλλόμενο αὐτοστιγμεῖ σὲ παρελθόν. Δὲν προλαβαίνει νὰ ὑπάρξει παρόν, ἀφοῦ ἡ κίνηση τοῦ χρό- νου εἶναι ἀσταμάτητη. Τὸ γίγνεσθαι τὸ ἀν- τιμετωπίζουμε κατάφατσα, τὸ πρόσωπό μᾶς εἶναι κολλημένο ἀπάνω στὸ χρόνο καὶ ὅπως μέσα στὸ τραῖνο, ὅπου τὸ τοπίο συνε- χῶς ἀπομακρύνεται. Ποῦ εἶναι τὸ παρόν; Καὶ ὅμως συνεχῶς μιλοῦμε γιὰ τὸ παρόν. Βέβαια κάθε ψυχὴ ἔχει ἕνα γίγνεσθαι καὶ ἑπομένως τὸ δικό τῆς προσωπικὸ χρόνο. Ὅλα εἶναι χρόνος, καὶ ὁ χρόνος εἶναι κίνη- ση. Καὶ ἐμεῖς εἴμαστε χρόνος. Ἣ ὕπαρξη λοιπὸν εἶναι καὶ αὐτὴ χρόνος. Τί εἶναι ὅμως ὁ χρόνος; Διάρκεια βέβαια! Διάρκεια ὅ- μως χωρὶς παρόν. ᾿Αδιάκοπη κίνηση. Δὲν ὑπάρχει στάση, γιὰ νὰ ὀνομασθεῖ παρόν. Διάρκεια πάλι τί εἶναι; Ἐδῶ ἡ ἀφαίρεση ἀρχίζει νὰ γίνεται χαοτική. ᾿Αρχίζουμε νὰ χάνουμε ἀπὸ τὰ μάτια μας κάθε ἐξασφαλιστικὴ σταθερότητα καὶ ἄνεση. Ὁ Γιάσπερς λέει, πὼς ἡ ὕπαρξη ἐ- ξαφανίζεται, μόλις ἀρχίζουμε νὰ τὴν παρα- τηροῦμε. Τὸ ἴδιο, νομίζω, γίνεται μὲ τὶς ἔν- νοιες «διάρκεια» ἤ «χρόνος». Ὃ Γιάσπερς ἀλλοῦ λέει: «Ενσαρκωνό- µαστε σὲ μιὰ στιγμὴ τῆς ἱστορίας καὶ ἡ ὑπό- σταση ἑνώνεται μὲ τὸ ἐμπειρικὸ εἶναι». Καὶ ὁ Κίρκεγκωρ προσθέτει: « Ὁ χρόνος ἑνώνεται μὲ τὴν αἰτιότητα». Ὅλος λοιπὸν ὁ χρόνος εἶναι μιὰ στιγμή; Καὶ αὐτὴ ἡ στιγμὴ εἶναι τὸ παρόν; "Αν ὀνο- μάσουμε ὅλο τὸ χρόνο στιγμή, τότε ἴσως νὰ δεχθοῦμε καὶ τὴν ὕπαρξη τοῦ παρόντος. Ἐμεῖς πάντως ἐπιμένουμε: Ὃ χρόνος εἶναι μόνο μέλλον καὶ παρελθόν. Καὶ ἐπειδὴ τὸ μέλλον δὲν εἶναι ἀκόμα συμβεβηκός, δὲν μπῆκε δηλ. ἀκόμα μέσα στὸ χρόνο, τολ- μοῦμε νὰ ποῦμε πὼς ὁ Χρόνος εἶναι μόνο παρελθόν. Ἢ ὑπόσταση, ὅπως λέει ὁ Γιάσπερς, «ἐ- ἔαφανίζεται μόλις ἀρχίσουμε νὰ τὴν παρα- τηροῦμε». ᾿Αλλὰ ἐδῶ καὶ ἕναν αἰῶνα ὁ Κίρ- κεγκωρ μὲ ἐπίθεση ἐνάντια στὸ λόγο, ἐκ- κέντρωσε τὴν προσοχὴ ἀπ᾽ αὐτὸν καὶ τὴν συγκέντρωσε στὴν ὑπόσταση. Ἣ ὑπόστα- ση ὅμως, ἄν καὶ ἑνίοτε χάνεται ἀπὸ τὰ µά- τια µας, κινεῖται µέσα στὸ χρόνο, στὸ μέλ- λον, ποὺ διαρκῶς γίνεται παρελθόν. ΄Ο Κίρκεγκωρ λέει: «Αν σκέφτομαι συ- νεχώς τὴν ὑπόσταση, τὴν καταστρέφω. ᾿Αλλὰ αὐτὸς ποὺ τὴν σκέφτεται ὑπάρχει. Ἡ ὑπόσταση τίθεται ταυτόχρονα μὲ τὴ σκέψη»». Ὅλα αὐτὰ βέβαια µέσα στὸ χρόνο. Ἔ- χουμε ἀγώνα µέχρι θανάτου ἀνάμεσα στὴ σκέψη καὶ τὴν ὑπόσταση. Ὁ Ζὰν Βάλ ὅ- µως ἰσχυρίζεται, πὼς αὐτὸς ἀκριβῶς ὁ ᾱ- γώνας θανάτου συνθέτει τὴν ὑπόσταση. Νομίζω, πὼς στὸ σημεῖο αὐτὸ πλησιά- ζουμε τὴν ἀλήθεια, διότι ἤδη ἀγγίξαμε τὴν περιοχὴ τοῦ παραδόξου καὶ παραλόγου, ποὺ εἶναι ὁ δρόμος πρὸς τὸ εἶναι, ἑπομένως βρίσκεται ἔξω ἀπὸ τὸ χρόνο καὶ ἴσως γι᾿ αὐτὸ καὶ ἔξω ἀπὸ τὸ θέµα µας, ποὺ εἶναι ᾱ- κριβῶς ὁ χρόνος. ”Ας ἐπανέλθουμε λοιπὸν στὸ χρόνο μὲ