ΜΑΝΩΛΗΣ ΜΑΡΚΑΚΗΣ. 'Οδοιπορικὸ Κρατῷ στὸ χέρι μου τὸ βιβλίο τοῦ Παυσανία καὶ περιφέρομαι στὴν Ἓλλάδα. Εἶχα γράψει, ἆραγε, ὁ ἴδιος τὸ βιβλίο τοῦτο, τότε ποὺ ἄφησα τὴν Σίπυλο, γιὰ νὰ γνωρίσω τὴν πατρίδα; Ἣ γῇ ἐτούτη, δηλαδὴ ἡ οὐσία τοῦ βαθύτερου ἑαυτοῦ μας, μιλοῦσε πάντοτε μ ̓ ἕνα ἰδιαίτερο τρόπο στὴν ψυχή μου. Δὲν θυμοῦμαι πιά, ἄν ἦταν μέρα ἤ ἄν ἦταν νύχτα τότε ποὺ τὰ βήματά μου μ ̓ εἶχαν ξαναφέρει σὸ τούτους τοὺς τόπους. Θυμοῦμαι ὅμως, πὼς δὲν μοῦ ἔδωσαν ποτὲ τὸ δικαίωμα νὰ τοὺς ἀμφισβητήσω, ἀλλὰ στὸ βλέμμα μου καταθέτονταν διαρκῶς ἡ Ἑλλάδα μὲ τὶς ἄπειρες μορφές της, καὶ μέσα ἀπὸ αὐτὲς ἡ αἰώνια, προδομένη ἴσως, ἀλλὰ ὄρθια θέλησή της, γιὰ νὰ ὑπάρξει. Τὰ χώματα τοῦτα, μαῦρα ἤ ἄγονα, ἔδιναν στοχαστὲς καὶ πολεμιστές, πού, ὅσο λίγοι καὶ νἄταν, κράτησαν τὸ μέτωπό της ὄρθιο στὶς μεταμορφώσεις τῶν καιρῶν. Δὲν εἶχε τότε σχεδὸν τίποτε τὸ παράδοξο ἡ πατρίδα μου. "Ἠταν μιὰ βαθειά, παντοδύναμη φλέβα, ποὺ ἀντιστεκόταν στὰ μηνύματα τῶν καιρῶν. "Αλλα τὰ δεχόταν καὶ τ ̓ ἀφομοίῶνε καὶ τὰ ἔκανε δικά της κι ἄλλα τὰ ἔδιωχνε σὰν ξένο σῶμα ἤ τουλάχιστο προσπαθοῦσε νὰ τὰ ἀποβάλει. Ἢ ̓ ̓Αρκαδία, ἡ Λοκρίδα, ἡ ̓Αττική, οἱ Φενεοὶ ἦσαν τόποι ποὺ βαθιὰ εἶχα ἀγαπήσει. Δὲν εἶχα τότε προλάβει νὰ γράψω γιὰ ὅλη τὴν Ἑλλάδα, ὅσο κι ἄν τὴν γνώριζα ἤ εἶχα ἀκούσει γι’ αὐτή. Στάθηκα καὶ ἀφουγκράστηκα τὴν καρδιά της. Δὲν ἔγραψα γιὰ τὰ νησιά, γιὰ τοὺς μακεδονίτικους κάμπους καὶ γιὰ τὸν "Ολυμπο. Οὔτε καὶ γιὰ τὴν Θράκη καὶ τὴν Δωδώνη. Δὲν πρόλαβα νὰ γράψω, καὶ ἴσως νὰ μὴ προλάβω ποτὲ νὰ γράψω γι’ αὐτά. Κι ὅμως ὁ τόπος ἐτοῦτος δὲν εἶναι πιὰ ὁ ἴδιος σήμερο. Εἴχαμε καὶ τότε ξένους στὴν πατρίδα. Σήμερο ὅμως τὸ ἀλλότριο ἔχει πιὰ ἀποκτήσει συνείδηση καὶ ἡ γῆς αὐτή, ὅση ἀκόμη παραμένει σὲ ἑλληνικὰ χέρια, ἔχει γιομίσει περίεργες εἰκόνες, ἐπιγραφές, ἤχους, φωνασκίες καὶ χρώματα. Στὴν ἰδιοκτησία διακυβεύεται ἡ ἴδια ἡ κυριαρχία τῆς Ἑλλάδας. Δὲν ἔγραφα τότε μόνο γιὰ τὸν τόπο τοῦτο, ἀλλὰ μιλοῦσα καὶ γιὰ τὸν ἄνθρωπο ποὺ ἀνδρωνόταν μέσα σ ̓ αὐτὸν --ὅσο βέβαια μποροῦσα. Τότε, θυμοῦμαι, εἶχαν φτάσει κι ἐδῶ μηνύματα φλογερὰ ἀπὸ τὴν Ἰουδαία, καὶ δάσκαλοι γεμάτοι πάθος προσπαθοῦσαν νὰ μεταμορφώσουν τὸν Ἓλληνα σὲ ἄλλο ἄνθρωπο. Ἐμεῖς εἴχαμε ἀγαπήσει τὸ πνεῦμα, ἀλλὰ δὲν ἀρνηθήκαμε τὸ σῶμα, ἐμεῖς λατρέψαμε τὸν ̓Απόλλωνα μὲ τραγούδια τοῦ Βάκχου, ἀγαπήσαμε τὸ μέτρο, τὸ ἄτομο, τὴν ἐλεύθερη κρίση κι ὄχι τὴν μάζα, τὸ ἄμετρο ἤ τὸν φανατισμό. "Ηξερα, πὼς θὰ πάλευε ὁ τόπος ἐτοῦτος γιὰ πολλὰ χρόνια, ἴσως καὶ γιὰ αἰῶνες, γιὰ νὰ μπορέσει νὰ κρατηθεῖ, δηλαδὴ νὰ συνταιριάξει τὸ φῶς τοῦ ἀττικοῦ οὐρανοῦ καὶ τὸ σκοτάδι τῆς ἀποκάλυψης. Τὸ πέτυχε βέβαια. Καὶ πετυχαίνοντάς το κέρδισε πολλά. Τότε ἦσαν αὐτὰ τὰ μηνύματα, ποὺ ἄνοιγαν ἕνα ἀπέραντο δρόμο. "ἴσως νὰ ἦρθαν ἀργότερα καὶ ἄλλα πολλά. Σήμερο ὅμως τὰ μηνύματα εἶναι ὀλέθρια, καὶ ἡ ἴδια ἡ φυσιογνωμία τοῦ ἀνθρώπινου τοπίου μοιάζει ἀλλοτριωμένη καὶ ὁ νέος Ἓλληνας χωρὶς ἀνάμνηση. Οἱ νέοι, ποὺ συνάντησα στοὺς τόπους ποὺ πέρασα, δὲν εἶναι πιὰ οἱ ἴδιοι ---κι οὔτε βέβαια ἔπρεπε νὰ εἶναι-- μὲ τοὺς νέους ποὺ ἀντάμωσα στὸ