ΜΑΝΩΛΗΣ ΜΑΡΚΑΚΗΣ. 'Οδοιπορικὸ Κρατῷ στὸ χέρι µου τὸ βιβλίο τοῦ Παυσανία καὶ περιφέροµαι στὴν Ἓλ- λάδα. Εἶχα γράψει, ἆραγε, ὁ ἴδιος τὸ βιβλίο τοῦτο, τότε ποὺ ἄφησα τὴν Σίπυ- λο, γιὰ νὰ γνωρίσω τὴν πατρίδα; Ἣ γῇ ἐτούτη, δηλαδὴ ἡ οὐσία τοῦ βαθύτερου ἑαυτοῦ µας, μιλοῦσε πάντοτε μ᾽ ἕνα ἰδιαίτερο τρόπο στὴν ψυχή µου. Δὲν θυ- μοῦμαι πιά, ἄν ἦταν μέρα ἤ ἄν ἦταν νύχτα τότε ποὺ τὰ βήματά µου μ᾽ εἶχαν ξαναφέρει σὸ τούτους τοὺς τόπους. Θυμοῦμαι ὅμως, πὼς δὲν μοῦ ἔδωσαν πο- τὲ τὸ δικαίωµα νὰ τοὺς ἀμφισβητήσω, ἀλλὰ στὸ βλέμμα µου καταθέτονταν διαρκῶς ἡ Ἑλλάδα μὲ τὶς ἄπειρες µορφές της, καὶ µέσα ἀπὸ αὐτὲς ἡ αἰώνια, προδοµένη ἴσως, ἀλλὰ ὄρθια θέλησή της, γιὰ νὰ ὑπάρξει. Τὰ χώματα τοῦτα, μαῦρα ἤ ἄγονα, ἔδιναν στοχαστὲς καὶ πολεμιστές, πού, ὅσο λίγοι καὶ νἄταν, κράτησαν τὸ μέτωπό της ὄρθιο στὶς μεταμορφώ- σεις τῶν καιρῶν. Δὲν εἶχε τότε σχεδὸν τίποτε τὸ παράδοξο ἡ πατρίδα µου. "Ἠταν μιὰ βαθειά, παντοδύναμη φλέβα, ποὺ ἀντιστεκόταν στὰ μηνύματα τῶν καιρῶν. "Αλλα τὰ δεχόταν καὶ τ᾿ ἀφομοίῶνε καὶ τὰ ἔκανε δικά της κι ἄλλα τὰ ἔδιωχνε σὰν ξένο σῶμα ἤ τουλάχιστο προσπαθοῦσε νὰ τὰ ἀποβάλει. Ἢ ᾿᾽Αρκαδία, ἡ Λοκρίδα, ἡ ᾽Αττική, οἱ Φενεοὶ ἦσαν τόποι ποὺ βαθιὰ εἶχα ἀγαπήσει. Δὲν εἶχα τότε προλάβει νὰ γράψω γιὰ ὅλη τὴν Ἑλλάδα, ὅσο κι ἄν τὴν γνώριζα ἤ εἶχα ἀκούσει γι’ αὐτή. Στάθηκα καὶ ἀφουγκράστηκα τὴν καρ- διά της. Δὲν ἔγραψα γιὰ τὰ νησιά, γιὰ τοὺς µακεδονίτικους κάμπους καὶ γιὰ τὸν "Ολυμπο. Οὔτε καὶ γιὰ τὴν Θράκη καὶ τὴν Δωδώνη. Δὲν πρόλαβα νὰ γράψω, καὶ ἴσως νὰ μὴ προλάβω ποτὲ νὰ γράψω γι’ αὐτά. Κι ὅμως ὁ τόπος ἐ- τοῦτος δὲν εἶναι πιὰ ὁ ἴδιος σήµερο. Εἴχαμε καὶ τότε ξένους στὴν πατρίδα. Σήµερο ὅμως τὸ ἀλλότριο ἔχει πιὰ ἀποκτήσει συνείδηση καὶ ἡ γῆς αὐτή, ὅση ἀκόμη παραμένει σὲ ἑλληνικὰ χέρια, ἔχει γιοµίσει περίεργες εἰκόνες, ἐπιγρα- φές, ἤχους, φωνασκίες καὶ χρώματα. Στὴν ἰδιοκτησία διακυβεύεται ἡ ἴδια ἡ κυριαρχία τῆς Ἑλλάδας. Δὲν ἔγραφα τότε µόνο γιὰ τὸν τόπο τοῦτο, ἀλλὰ μιλοῦσα καὶ γιὰ τὸν ἄν- θρωπο ποὺ ἀνδρωνόταν µέσα σ᾽ αὐτὸν --ὅσο βέβαια μποροῦσα. Τότε, θυμοῦ- μαι, εἶχαν φτάσει κι ἐδῶ μηνύματα φλογερὰ ἀπὸ τὴν Ἰουδαία, καὶ δάσκαλοι γεμάτοι πάθος προσπαθοῦσαν νὰ μεταμορφώσουν τὸν Ἓλληνα σὲ ἄλλο ἄν- θρωπο. Ἐμεῖς εἴχαμε ἀγαπήσει τὸ πνεῦμα, ἀλλὰ δὲν ἀρνηθήκαμε τὸ σῶμα, ἐ- μεῖς λατρέψαμε τὸν ᾽Απόλλωνα μὲ τραγούδια τοῦ Βάκχου, ἀγαπήσαμε τὸ µέ- τρο, τὸ ἄτομο, τὴν ἐλεύθερη κρίση κι ὄχι τὴν μάζα, τὸ ἄμετρο ἤ τὸν φανατι- σµό. "Ηξερα, πὼς θὰ πάλευε ὁ τόπος ἐτοῦτος γιὰ πολλὰ χρόνια, ἴσως καὶ γιὰ αἰῶνες, γιὰ νὰ μπορέσει νὰ κρατηθεῖ, δηλαδὴ νὰ συνταιριάξει τὸ φῶς τοῦ ἀτ- τικοῦ οὐρανοῦ καὶ τὸ σκοτάδι τῆς ἀποκάλυψης. Τὸ πέτυχε βέβαια. Καὶ πετυ- χαίνοντάς το κέρδισε πολλά. Τότε ἦσαν αὐτὰ τὰ μηνύματα, ποὺ ἄνοιγαν ἕνα ἀπέραντο δρόµο. "ἴσως νὰ ἦρθαν ἀργότερα καὶ ἄλλα πολλά. Σήµερο ὅμως τὰ μηνύματα εἶναι ὀλέθρια, καὶ ἡ ἴδια ἡ φυσιογνωμία τοῦ ἀνθρώπινου τοπίου μοιάζει ἀλλοτριωμένη καὶ ὁ νέος Ἓλληνας χωρὶς ἀνά- µνηση. Οἱ νέοι, ποὺ συνάντησα στοὺς τόπους ποὺ πέρασα, δὲν εἶναι πιὰ οἱ ἴ- διοι ---κι οὔτε βέβαια ἔπρεπε νὰ εἶναι-- μὲ τοὺς νέους ποὺ ἀντάμωσα στὸ